1نسخه‌های خطی
ایساغوجی به‌عنوان متنی درسی بارها و بارها استنساخ شد، بسیار اغلب همراه با شروحش یا با دیگر کتاب‌های کوتاه در یک مجلد. حسین ساری‌اوغلو (Hüseyin Sarıoğlu) یادآوری می‌کند که بیشتر کتابخانه‌های ترکیه چند نسخه از آن دارند؛ فهرست‌های نسخه‌های خطی در آلمان، پرینستون، مجموعهٔ ولکام و جاهای دیگر نسخه‌های بسیار بیشتری از متن و شروحش را فهرست می‌کنند، و پنج نسخه از متن با شش نسخه از شرح کاتی در یک مجموعهٔ واحد در قازان نگهداری می‌شوند.
نسخه‌های متنی که این‌چنین پرکاربرد بوده همه یکسان نیستند. ساری‌اوغلو برای تصحیح انتقادی‌اش متن را بر پایهٔ سه نسخهٔ خطیِ کهن‌ترینی که توانست شناسایی کند قرار داد.
2نخستین چاپ: رم، ۱۶۲۵
در ۱۶۲۵ خاورشناس فرانسیسی توماسو اوبیچینی (Tommaso Obicini؛ ۱۵۸۵–۱۶۳۲)، معروف به Thomas Novariensis، در رم به دست چاپگر Stephanus Paulinus کتابی دوزبانه در ۴۴ صفحه منتشر کرد: Isagoge, id est, breve Introductorium Arabicum in Scientiam Logices («ایساغوجی، یعنی درآمدی کوتاه به عربی بر »)، متن عربی همراه با ترجمهٔ لاتینی.
اوبیچینی آن را به‌عنوان کتابی آموزشی برای مبلغان کاتولیکی فراهم کرد که در رم برای خاور نزدیک آموزش می‌دیدند. او نامی از ابهری نمی‌برد، و عنوان لاتینی، که فرفوریوس را به یاد می‌آورد، برخی نویسندگان بعدی را بر آن داشته است که کتاب را شرحی بر ایساغوجیِ فرفوریوس توصیف کنند.
3چاپ‌ها در جهان اسلام
در قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم ایساغوجی بارها برای طالبان مدارس چاپ شد. دانشنامهٔ اسلامِ TDV چاپی از متن را در استانبول به سال ۱۳۱۲ ق / ۱۸۹۴–۱۸۹۵ م و چاپی از شرح فناری با عنوان رسالهٔ اثیریه (Risâle-i Esîriyye) را به سال ۱۳۰۴ ق / ۱۸۸۶–۱۸۸۷ م ثبت می‌کند؛ شرح فناری پیش‌تر، در ۱۲۹۴ ق / ۱۸۷۷ م، در استانبول چاپ سنگی شده بود. در قاهره، المطلع زکریای انصاری را مصطفی البابی الحلبی چاپ کرد، برای نمونه در ۱۹۳۳. در هند، از چاپ‌های سنگی، شرح کوتاهی بود که به «میر ایساغوجی» شناخته می‌شود و چاپی دهلوی از حاشیهٔ قل‌احمد بر فناری.
چنین چاپ‌هایی ادامه دارند. چاپ‌هایی برای طالبان درس نظامی متن را با شرح مغنیساوی، مغنی الطلاب، در حاشیه چاپ می‌کنند (مکتبة البشری، ۱۴۳۰ ق / ۲۰۰۹ م)، و دار تحقیق الکتاب مغنی الطلاب را در مجلدی مستقل و مصحَّح منتشر کرده است. مجموع إیساغوجی فی المنطقِ همین ناشر، به کوشش ماهر محمد عثمان (یک مجلد، ۶۸۶ صفحه، با اعراب کامل)، متن را با پنج شرحِ مقابله‌شده با نسخه‌های خطی چاپ می‌کند: فتح الراجی از محمد فوزی ادرنی، شرح کاتی با حواشی محیی‌الدین طالشی و بردعی، المطلع زکریای انصاری با حاشیهٔ قلیوبی، الفوائد الفناریة فناری، و شرح گلنبوی (Gelenbevî).
4تصحیح‌های انتقادی
نخستین تصحیح انتقادی، Ebherî, Îsâgûcî – Mantığa Giriş («ابهری، ایساغوجی – درآمدی بر »؛ استانبول: İz Yayıncılık، ۱۹۹۸) از حسین ساری‌اوغلو است، همراه با ترجمه و پژوهشی به ترکی. ویرایش دوم بازنگری‌شده، با اصلاحاتی هم در متن عربی و هم در ترجمه، از سوی فرهنگستان علوم ترکیه (TÜBA، آنکارا، ۲۰۱۶) در مجموعهٔ آن دربارهٔ میراث علمی ترکی-اسلامی منتشر شد.
فرخ اوزپیلاوجی (Ferruh Özpilavcı) تصحیح انتقادی دیگری با ترجمه و شرح ترکی منتشر کرد: Ebherî Îsâgûcî, Şerh (استانبول: Litera، ۲۰۱۷).
5ترجمه‌ها
انگلیسی: ترجمهٔ ادوین ای. کالورلی (Edwin E. Calverley)، «Al-Abharī’s Īsāghūjī fī ʾl-Manṭiq»، در The Macdonald Presentation Volume (پرینستون، ۱۹۳۳)، صص ۷۵–۸۵، منتشر شد؛ حدود هشت صفحه است و هنوز در پژوهش‌های انگلیسی‌زبان نقل می‌شود. ک. ف. زیبولد (C. F. Seybold) پیش‌تر، در ۱۹۱۹، پژوهشی دربارهٔ ایساغوجی و شرح فناری در مجلهٔ Der Islam منتشر کرده بود.
ترکی: دانشنامهٔ اسلامِ TDV چند ترجمه از دورهٔ تنظیمات را فهرست می‌کند، از جمله معیار العلوم (Miʿyâr al-ʿulûm) از احمد فؤاد (استانبول، ۱۲۹۲ ق / ۱۸۷۵–۱۸۷۶ م)، هدیه‌جک (Hediyyecik) از علی حیدر، هدیة الطلاب (Hediyyetü’t-tullâb) از علی رمزی و ترجمه‌ای از محمد فؤاد، و پس از آن‌ها ترجمه‌های جدید ساری‌اوغلو (۱۹۹۸، ۲۰۱۶) و اوزپیلاوجی (۲۰۱۷).
فارسی: ترجمه‌ای فارسی، مرآة المنطق، به ابوالفتح شیرازی نسبت داده می‌شود. ازبکی: Mantiq haqida saboqlar (yoki Isagʻoʻjiy sharhi) («درس‌هایی دربارهٔ ، یا شرح ایساغوجی»)، ترجمهٔ ن. نبی‌جان اوغلی (N. Nabijon oʻgʻli) (تاشکند، ۲۰۰۸).
روایت منظوم، سلم اخضری، ترجمه‌های خود را دارد، از جمله ترجمه‌ای فرانسوی از ژ.-د. لوسیانی (Le Soullam، الجزیره، ۱۹۲۱)، ترجمه‌ای به ترکی عثمانی همراه با شرح از رفعت افندی، و برگردانی اندونزیایی از کیائی بصری مصطفی (Kiai Bisri Mustofa).
ترجمه‌ها و توضیح‌های درسی بسیار بیشتری به اردو، اندونزیایی، روسی و زبان‌های دیگر وجود دارد، اما منابعی که برای این مقاله بررسی شدند فهرستی قابل اعتماد را ممکن نمی‌سازند؛ این بخش پس از بررسی آن‌ها گسترش خواهد یافت.
6چاپی که در The Mantiqi به کار رفته است
متن عربی در The Mantiqi از چاپ اعراب‌گذاری‌شدهٔ علوی ابوبکر محمد السقاف پیروی می‌کند، که یادداشت‌هایی نیز بر آن افزوده است: متون المنطق و الحکمة: إیساغوجی و السلم المنورق (جاکارتا: دار الکتب الإسلامیة، ۱۴۳۴ ق / ۲۰۱۳ م)، که ایساغوجی را همراه با سلم اخضری چاپ می‌کند. ارجاع‌های صفحه در این سایت (صص ۵–۱۹) به همین چاپ است.
سایت متن را به ۵۹ پارهٔ کوتاه تقسیم می‌کند که در دیباچه و شش بخش (، پنج‌گانه، تعریف، ، ، ) گروه‌بندی شده‌اند، و برای هر پاره ترجمه‌ای به فارسی، انگلیسی، هلندی، اردو، ترکی، اندونزیایی و روسی به دست می‌دهد. این ترجمه، مانند همهٔ توضیح‌های The Mantiqi، پیش‌نویسی است که در انتظار بازبینی استادی صاحب‌صلاحیت است.
Sources (19)
- Abdulkuddüs Bingöl, “Îsâgūcî”, TDV İslâm Ansiklopedisi 22 (2000)
- G. C. Anawati, “Abharī, Aṯīr-al-Dīn”, Encyclopaedia Iranica (1982)
- University of Wisconsin–Madison Libraries, catalogue record: Īsāghūjī = Isagoge (Rome 1625)
- Eleonora Travanti, University of Erfurt, on Obicini’s Isagoge
- Hüseyin Sarıoğlu (ed. and tr.), Esîrüddin el-Ebherî, Îsâgûcî: Mantığa Giriş, TÜBA (2016)
- Istanbul University open archive: Ebherî, Îsâgûcî – Mantığa Giriş (1998)
- Alaattin Tekin, review of Ferruh Özpilavcı, Ebherî Îsâgûcî, Şerh, Mantık Araştırmaları Dergisi 1/1 (2019)
- Khaled El-Rouayheb, The Development of Arabic Logic (1200–1800), Schwabe 2019, sample pages
- Khaled El-Rouayheb, “The New Īsāghūjī of Dāwūd Qārṣī”, Nazariyat 9/2 (2023)
- al-Maṭlaʿ ʿalā matn Īsāghūjī (Cairo: al-Bābī al-Ḥalabī, 1933), NYU/Princeton digital copy
- Albalagh Books: Isaghoji (Maktaba al-Bushra, 1430/2009)
- Albalagh Books: Mughnī al-ṭullāb sharḥ Īsāghūjī (Dār Taḥqīq al-Kitāb)
- Sifatusafwa: Majmūʿ Īsāghūjī fī l-manṭiq (5 commentaries), Dār Taḥqīq al-Kitāb
- Asadollah Falahi, “The first four logical works of Athīr al-Dīn Abharī” (Persian), Hastī va Shinākht 10/2 (2023)
- D. I. Fayzikhodjaeva, “«Isaghuji» of Athīr al-Dīn al-Abharī as a logic textbook” (Russian), Logico-Philosophical Studies 21/1 (2024)
- A. M. Salakhov, “Humanitarian component in Tatar confessional schools … (Isaghuji)”, Minbar 17/2 (2024)
- M. Naci Bolay, “Ahdarî”, TDV İslâm Ansiklopedisi 1 (1988)
- Ahwan Fanani and Mohammad Syifa Amin Widigdo, “The Art of Logic in Muslim Scholarship”, Afkar 24/2 (2022)
- Ahmet Kayacık, “İslam Mantık Geleneğinde Fenârî’nin Yeri”, İslâmî İlimler Dergisi 5/2 (2010)