دانشمند و شاعر مالکی الجزایری که ایساغوجی را به منظومهٔ رجزِ السلم المنورق درآورد، پرحفظ‌ترین کتاب مقدماتی منطق در شمال آفریقا، مصر و جنوب شرقی آسیا.
Life
اخضری از خاندانی دانشمند در بنطیوس، روستایی در جنوب غربی بسکره در الجزایر امروزی، بود. نخستین استادش پدرش، محمد صغیر، بود که فقه، نحو و تصوف را به او آموخت؛ یک کتاب‌شناسی زندگی‌نامه‌ای که دانشگاه بسکره منتشر کرده می‌افزاید که او پیش از بازگشت به زادگاهش در مسجد زیتونهٔ تونس درس خواند. سال تولدش را معمولاً حدود ۹۱۸ ق / ۱۵۱۲ م برآورد می‌کنند.
او بیشتر به نظم می‌نوشت، و در سنی بسیار کم. بنا بر کتاب‌شناسی زندگی‌نامه‌ای بسکره، منظومه‌ای در نجوم (السراج) را در حدود نوزده‌سالگی، منظومه‌ای در حساب و فرائض (الدرة البیضاء) را در حدود بیست‌سالگی، و منظومهٔ منطقیِ السلم المنورق را در حدود بیست‌ویک‌سالگی، یعنی در حدود ۹۴۰–۹۴۱ ق / ۱۵۳۳–۱۵۳۴ م، سرود. همچنین منظومه‌ای در بلاغت (الجوهر المکنون)، منظومه‌ای صوفیانه (القدسیة) که بدعت‌ها را نقد می‌کند، و کتاب کوتاه مالکی در عبادات که به مختصر الأخضری شناخته می‌شود، نوشت.
او در زاویهٔ بنطیوس کنار پدر و پدربزرگش به خاک سپرده شد و آرامگاهش هنوز زیارتگاه است. سال درگذشت او محل اختلاف است (نک. پایین‌تر).
Uncertain or disputed
- سال درگذشت: بنا بر دانشنامهٔ اسلامِ TDV، فهرست آرشیوهای در معرض خطر کتابخانهٔ بریتانیا و دانشگاه بسکره ۹۸۳ ق / ۱۵۷۵–۱۵۷۶ م؛ بنا بر فهرست نسخه‌های خطی لایپزیگ و خالد الرویهب (The Development of Arabic Logic) ۹۵۳ ق / ۱۵۴۶ م؛ یک پژوهش روسی (صلاحوف ۲۰۲۴) ۱۵۱۲–۱۵۴۵ م را آورده است.
- محل درگذشت: کتاب‌شناسی زندگی‌نامه‌ای بسکره از الکاف یاد می‌کند؛ منابع دیگر تنها خاکسپاری او را در بنطیوس می‌آورند.
- تاریخ سلم: نسخه‌ای از شرح دمنهوری، إیضاح المبهم، در لایپزیگ تاریخ ۱ محرم ۹۴۱ ق (۱۳ ژوئیهٔ ۱۵۳۴ م) را دارد که فهرست آن را تاریخ پایان شرح می‌داند؛ چون دمنهوری در قرن هجدهم م می‌زیست، این تاریخ به احتمال بیشتر از آنِ منظومه‌ای است که در آن نقل شده. این با گزارشی سازگار است که اخضری سلم را در حدود بیست‌ویک‌سالگی سرود، اما منابعی که بررسی شدند تاریخ منظومه را مستقیماً بیان نمی‌کنند.
- املای عنوان: هر دو صورت المنورق و المرونق دیده می‌شوند (هر دو به معنای «آراسته»).
- شمار ابیات: ۱۴۳ (کتاب‌شناسی زندگی‌نامه‌ای بسکره) یا ۱۴۴ (توصیف‌های دیگر)؛ یادداشتی در فهرست لایپزیگ دربارهٔ نسخهٔ خطی یک شرح، حدود ۹۴ بیت رجز می‌شمارد.
Works
- السلم المنورق (و نیز: المرونق) فی علم المنطق السُّلَّمُ المُنَوْرَقُ فِي عِلْمِ المَنْطِقِ — بر Īsāghūjīمنظومه‌ای در بحر رجز در حدود ۱۴۳–۱۴۴ بیت که ایساغوجی را به نظم درمی‌آورد و مقدمه‌ای دربارهٔ حکم آموختن منطق و بخشی پایانی بر آن می‌افزاید؛ در حدود ۹۴۱ ق / ۱۵۳۴ م سروده شده است. بارها، به‌تنهایی و با شروح، چاپ شده است.نظم
- شرح السلم شَرْحُ السُّلَّمِ — بر اخضریشرح منثور خود او بر منظومه، نخستین شرح بر آن.شرح
- الجوهر المکنون فی صدف الثلاثة فنون الجَوْهَرُ المَكْنُونُ فِي صَدَفِ الثَّلَاثَةِ فُنُونٍروایت منظوم تلخیص المفتاح قزوینی در بلاغت.اثر
- الدرة البیضاء الدُّرَّةُ البَيْضَاءُمنظومه‌ای در حساب و علم فرائض (ارث).اثر
- المختصر فی العبادات (مختصر الأخضری) المُخْتَصَرُ فِي العِبَادَاتِکتاب کوتاه مالکی در طهارت، نماز و روزه.اثر
Reception
سلم در مغرب، در مصر (الازهر) و در اندونزی متن استاندارد نخستین شد، و طلاب تاتار نیز آن را می‌خواندند و در داغستان استنساخ می‌شد؛ مدارس عثمانی نیز آن را به کار می‌بردند.
شناخته‌ترین شرح آن إیضاح المبهم من معانی السلم از احمد دمنهوری است؛ شروح دیگری را احمد ملوی، ابراهیم باجوری و شنقیطی نوشتند، و صبان و دیگران بر آن حاشیه نوشتند.
بخش آن دربارهٔ اینکه آیا آموختن رواست (سه دیدگاه، با جواز برای طالب استوار به‌عنوان دیدگاه درست) شیوهٔ استاندارد طرح این مسئله در کتاب‌های بعدی شد.
از ترجمه‌های آن: ترجمه و شرح ترکی رفعت افندی (وسیلة الإیقان، Vesîletü'l-îkān)، ترجمهٔ فرانسوی ژ.-د. لوسیانی (Le Soullam، الجزیره ۱۹۲۱) و ترجمه‌ای از دانشمند اندونزیایی کیائی بصری مصطفی (Kiai Bisri Mustofa).
Sources (8)
- M. Naci Bolay, “Ahdarî”, TDV İslâm Ansiklopedisi 1 (1988)
- University of Biskra, “Abd el-Rahman Al-Akhdari” (after Ben Douha and Bakaddar, “A Bio-bibliography”)
- Leipzig, Cod. Ms. arab. 637 (Īḍāḥ al-mubham), catalogue record
- British Library, Endangered Archives Programme, EAP957/1/15 (Dagestan)
- Khaled El-Rouayheb, The Development of Arabic Logic (1200–1800), Schwabe 2019, sample pages
- Ahwan Fanani and Mohammad Syifa Amin Widigdo, “The Art of Logic in Muslim Scholarship”, Afkar 24/2 (2022)
- ʿAlī Jumʿa, fatwa on the ruling of studying logic (quoting the Sullam)
- A. M. Salakhov, “Humanitarian component in Tatar confessional schools … (Isaghuji)”, Minbar 17/2 (2024)