منطق‌دان، فیلسوف، ستاره‌شناس و ریاضی‌دان قرن هفتم ق / سیزدهم م که ایساغوجی را نوشت؛ رسالهٔ کوتاهی که نخستین کتاب منطق مدارس شد.
Life
نام او مفضل بن عمر بن مفضل آمده است، با لقب اثیرالدین و دو نسبت ابهری و سمرقندی؛ او را «منجم»، یعنی «ستاره‌شناس/اخترگو»، نیز می‌خواندند. زندگی‌نامه‌نویسان دربارهٔ زندگی او اندک می‌گویند و خود آثار مرجع یادآوری می‌کنند که تنها چند واقعیت قطعی است. دانشنامهٔ اسلامِ TDV (TDV İslâm Ansiklopedisi) و دانشنامهٔ ایرانیکا می‌گویند که خانواده‌اش از سمرقند بودند و او در موصل زاده شد و نخستین آموزش‌هایش را همان‌جا دید؛ آثار دیگر، از جمله دانشنامهٔ اسلام (ویرایش سوم) و دارالافتای مصر، نسبت ابهری را به شهر ابهر میان قزوین و زنجان در شمال غربی ایران مربوط می‌دانند و خاستگاه او را آنجا قرار می‌دهند.
او در موصل نزد کمال‌الدین موسی بن یونس (۵۵۱–۶۳۹ ق / ۱۱۵۶–۱۲۴۲ م) درس خواند، دانشمندی شافعی که در علوم عقلی و ریاضی نامور بود، و مجسطی را نزد او خواند؛ بنا بر یک گزارش، دستیار او در مدرسهٔ بدریه بود. ابن خلکان، که او را می‌شناخت، از قول او نقل می‌کند که سرزمین خود را ترک کرد و تنها برای درس خواندن نزد کمال‌الدین به موصل آمد. همچنین گفته‌اند که الإشارات و التنبیهات ابن سینا را نزد قطب‌الدین ابراهیم مصری خواند. برخی گزارش‌های جدید او را در جوانی شاگرد فخرالدین رازی می‌دانند، اما این قطعی نیست. مقالهٔ TDV می‌افزاید که در خراسان و بغداد نیز درس خواند.
در حدود ۶۲۵ ق / ۱۲۲۸ م به اربیل رفت؛ در یک گزارش، پیشروی مغولان علت این کار دانسته شده است. بعدها به آناتولی سفر کرد، جایی که بنا بر مقالهٔ TDV فرمانروایان ترک از او استقبال کردند و از تدریسش پشتیبانی کردند، و با محیی‌الدین محمد بن سعید بن ندی (درگذشتهٔ ۶۵۱ ق / ۱۲۵۳ م)، از بزرگان، در ارتباط بود و برخی از آثارش را برای او فرستاد. او در ۶۶۳ ق / ۱۲۶۵ م درگذشت (تاریخ‌های دیگری که آمده ۶۶۰ و ۶۶۱ است)، و بنا بر سخن ساری‌اوغلو در شبستر نزدیک تبریز.
از شاگردان او اینان بودند: دان نجم‌الدین کاتبی (نویسندهٔ الرسالة الشمسیة)، فقیه و منطق‌دان شمس‌الدین اصفهانی (۶۱۰–۶۸۸ ق / ۱۲۱۳–۱۲۸۹ م)، زندگی‌نامه‌نویس ابن خلکان (۶۰۸–۶۸۱ ق / ۱۲۱۱–۱۲۸۲ م) و، بنا بر زندگی‌نامهٔ دارالافتا، کیهان‌نگار زکریای قزوینی. یادداشت‌های نسخه‌های خطی نشان می‌دهند که او چهار رسالهٔ نخست منطقی خود را در ۶۲۷ ق / ۱۲۳۰ م به کاتبی درس داد. همچنین گزارش شده است که با خواجه نصیرالدین طوسی مکاتبات علمی داشت.
ابهری در ، فلسفه، نجوم و هندسه نوشت. منطق او به نسل پس از فخرالدین رازی تعلق دارد: او بارها رازی را نقد می‌کند، و منطق‌دان افضل‌الدین خونجی مهم‌ترین تأثیرگذار بر او شمرده شده است. در هندسه، در بازنگری‌ای بر اصول اقلیدس کوشید اصل توازی اقلیدس را اثبات کند، و در نجوم کتاب‌های راهنما و زیج‌ها نوشت.
Uncertain or disputed
- زادگاه: موصل (دانشنامهٔ اسلامِ TDV، دانشنامهٔ ایرانیکا، ساری‌اوغلو) یا ابهر در ایران (دانشنامهٔ اسلام، ویرایش سوم، بنا بر گزارش‌ها؛ دارالافتای مصر). سخنی که از او نقل شده، که سرزمینش را برای تحصیل در موصل ترک کرد، با خاستگاهی بیرون از موصل سازگار است.
- سال تولد او ثبت نشده است؛ برخی پژوهش‌های جدید بی‌ذکر منبع حدود ۱۲۰۰ م را آورده‌اند.
- سال درگذشت: در بیشتر منابع ۶۶۳ ق / ۱۲۶۵ م؛ مقالهٔ TDV ۶۶۱ ق / ۱۲۶۳ م را نیز ثبت می‌کند، و گزارش‌های دیگر بازه‌ای از ۶۶۰ تا ۶۶۳ را ممکن می‌دانند. درگذشت او در شبستر را ساری‌اوغلو گزارش کرده است.
- اینکه آیا نزد فخرالدین رازی درس خوانده باشد نامعلوم است: برخی گزارش‌های جدید آن را آورده‌اند و ساری‌اوغلو در آن تردید دارد.
- اینکه زکریای قزوینی شاگرد او بوده باشد بر زندگی‌نامه‌هایی با اعتبار کمتر تکیه دارد.
- ادعایی جدید که او اهل ابر (Eber) نزدیک چای (Çay) در افیون بوده و همان‌جا به خاک سپرده شده، در مقالهٔ TDV رد شده است، زیرا تنها بر شباهت نام‌ها تکیه دارد.
Works
- ایساغوجی (الرسالة الأثیریة فی المنطق) إِيسَاغُوجِي (الرِّسَالَةُ الأَثِيرِيَّةُ فِي المَنْطِقِ)درآمدی بسیار کوتاه بر سراسر منطق؛ نخستین متن منطقی مدارس، با شروح و حواشی بسیار و روایتی منظوم از اخضری. احتمالاً از آثار نخستین اوست.متن
- هدایة الحکمة هِدَايَةُ الحِكْمَةِکتاب راهنمای فلسفه در سه بخش: منطق، طبیعیات، الهیات. کتاب درسی دیرپای مدارس که با شروح میرحسین میبدی و ملاصدرا خوانده می‌شد؛ در ۱۸۴۵ م در لکهنو با شرح میبدی چاپ شد.اثر
- تنزیل الأفکار فی تعدیل الأسرار تَنْزِيلُ الأَفْكَارِ فِي تَعْدِيلِ الأَسْرَارِاثری بزرگ‌تر در منطق.اثر
- کشف الحقائق فی تحریر الدقائق كَشْفُ الحَقَائِقِ فِي تَحْرِيرِ الدَّقَائِقِمنطق و فلسفه، با بخشی در نجوم؛ نسخه‌ای به تاریخ ۶۶۳ ق / ۱۲۶۴ م بر جای مانده است. تصحیح انتقادی از حسین ساری‌اوغلو (Hüseyin Sarıoğlu) (۲۰۰۱). دانشنامهٔ ایرانیکا عنوان را جامع الدقائق فی کشف الحقائق آورده است.اثر
- زبدة الأسرار زُبْدَةُ الأَسْرَارِیکی از چند رسالهٔ دیگر منطقی و فلسفی که در مقالهٔ TDV فهرست شده‌اند، همراه با تلخیص الحقائق، بیان الأسرار و المطالع.اثر
- مختصر فی علم الهیئة مُخْتَصَرٌ فِي عِلْمِ الهَيْئَةِخلاصهٔ نجوم در ۲۲ باب.اثر
- الزیج الشامل الزِّيجُ الشَّامِلُزیج (جدول‌های نجومی)؛ زیج دیگری به نام الزیج الاختیاری با نام الزیج الأثیری نیز شناخته می‌شود.اثر
- إصلاح کتاب الأسطقسات إِصْلَاحُ كِتَابِ الأُسْطُقُسَّاتِبازنگری‌ای بر اصول اقلیدس، همراه با کوششی برای اثبات اصل موضوع توازی.اثر
Reception
ایساغوجی نام او را به هر طلبهٔ مدرسه، از سرزمین‌های عثمانی و مصر تا هند و اندونزی، شناساند؛ کسانی چون کاتی، فناری و زکریای انصاری بر آن شرح نوشتند و اخضری آن را به نظم درآورد.
هدایة الحکمة او قرن‌ها، به‌ویژه با شرح میبدی، خوانده می‌شد، و ایساغوجی او از ۱۶۲۵ م در رم با ترجمهٔ لاتینی به چاپ رسید.
Sources (7)
- G. C. Anawati, “Abharī, Aṯīr-al-Dīn”, Encyclopaedia Iranica (1982)
- Abdulkuddüs Bingöl, “Ebherî, Esîrüddin”, TDV İslâm Ansiklopedisi 10 (1994)
- Hüseyin Sarıoğlu, “Abharī”, Biographical Encyclopedia of Astronomers (2007)
- Dār al-Iftāʾ al-Miṣriyya, “al-Imām Athīr al-Dīn al-Abharī” (citing Ibn Khallikān, Wafayāt al-aʿyān 5/313)
- Wikipedia, “Athir al-Din al-Abhari” (summarising H. Eichner, Encyclopaedia of Islam THREE, 2008)
- Asadollah Falahi, “The first four logical works of Athīr al-Dīn Abharī” (Persian), Hastī va Shinākht 10/2 (2023)
- Hüseyin Sarıoğlu (ed. and tr.), Esîrüddin el-Ebherî, Îsâgûcî: Mantığa Giriş, TÜBA (2016), introduction