کاتی | The Mantiqi

نویسندهٔ یکی از نخستین شروح شناخته‌شدهٔ ایساغوجی: شرحی کوتاه به شیوهٔ «قال – أقول» که در مدارس عثمانی همراه همیشگی متن و پایهٔ حواشی بسیار شد.

Life

دربارهٔ زندگی کاتی تقریباً هیچ چیز دانسته نیست. آثار مرجع نام او، حسام‌الدین حسن کاتی، و درگذشتش را در ۷۶۰ ق / ۱۳۵۸–۱۳۵۹ م آورده‌اند، اما دربارهٔ زادگاه، محل تحصیل یا محل تدریس او هیچ سخن قطعی‌ای نمی‌گویند. یاد او تقریباً یکسره از راه یک کتاب مانده است: شرح او بر ایساغوجی ابهری.

این شرح با عبارت «الحمد لله الواجب وجوده» («سپاس خدای را که وجودش واجب است») آغاز می‌شود. کتاب‌شناس حاجی خلیفه (کاتب چلبی، درگذشتهٔ ۱۰۶۷ ق / ۱۶۵۷ م) آن را شرحی کوتاه وصف می‌کند که «بالقول» نوشته شده است: پاره‌ای از متن ابهری پس از واژهٔ «قال» («گفت») نقل می‌شود، و توضیح کاتی پس از «أقول» («می‌گویم») می‌آید. مصحح جدید آن یادآوری می‌کند که به همین سبب آن را به‌سادگی «قال أقول» می‌شناسند. در نسخه‌ها این دو واژه اغلب به رنگ سرخ نوشته شده‌اند.

پژوهشگران ترک اسلامی (آدم اومش، علاءالدین تکین) کاتی را نخستین شارح شناخته‌شدهٔ ایساغوجی می‌دانند؛ مصحح چاپ جدید با احتیاط بیشتر، اثر او را «از نخستین» شروح می‌شمارد و سبک روشن و موجزش را می‌ستاید. مقایسهٔ نیمهٔ نخست شرح او با شرح فناری نشان می‌دهد که کاتی به متن ابهری نزدیک می‌ماند: او، برخلاف فناری، با تعریف منطق یا آن آغاز نمی‌کند، و را به چهار قسم تقسیم می‌کند، جایی که فناری پنج قسم دارد.

Uncertain or disputed

تنها سال درگذشت او (۷۶۰) آمده است؛ زادگاه، استادان و زندگی حرفه‌ای او در آثار مرجعی که بررسی شدند ثبت نشده است. توصیف یک کتاب‌فروش او را زادهٔ آناتولی می‌خواند که گاه رومی نیز نامیده می‌شود، اما هیچ اثر مرجعی از آنچه بررسی شد این را تأیید نمی‌کند.
اینکه شرح او به‌راستی نخستین شرح ایساغوجی باشد، استنباطی از اسناد برجای‌مانده است، نه امری قطعی.
پایگاه دادهٔ «اسلامی‌شدن آناتولی» چند نسخهٔ خطی از آثار دیگری را نیز به نام او فهرست می‌کند (دربارهٔ قواعد مناظره، شرحی بر مفتاح العلوم، شرحی بر الفرائض السراجیة)؛ این انتساب‌ها از فهرست‌های کتابخانه‌ها می‌آیند و بررسی نشده‌اند.

Works

شرح ایساغوجی شَرْحُ إِيسَاغُوجِي — بر Īsāghūjīشرحی کوتاه به صورت «قال/أقول»، که به «قال أقول» نیز شناخته می‌شود. پایگاه دادهٔ «اسلامی‌شدن آناتولی» حدود ۱۴۰ نسخهٔ خطی از آن را فهرست می‌کند که بیشترشان در کتابخانه‌های ترکیه‌اند. بنا بر گفتهٔ مصحح جدید آن، پیش‌تر تنها در چاپ‌های سنگی هند چاپ شده بود. چاپ جدید: شرح متن الإیساغوجی فی المنطق، به کوشش قاسم بن نعیم الحنفی (بیروت: دار الکتب العلمیة، ۲۰۱۵)، چاپی که در The Mantiqi به کار رفته است.شرح

Reception

این شرح در سراسر دورهٔ عثمانی متن همراهی ماند که ایساغوجی از راه آن خوانده می‌شد؛ دانشمند و زندگی‌نامه‌نویس عثمانی طاش‌‌زاده در زندگی‌نامهٔ خودنوشتش یاد می‌کند که ایساغوجی را با شرح کاتی خواند (پایگاه دادهٔ «اسلامی‌شدن آناتولی»).

حاجی خلیفه این حواشی بر آن را فهرست می‌کند: از بردعی، محیی‌الدین طالشی، شروانی، مولانا قره‌جه احمد (درگذشتهٔ ۸۵۴)، ابیوردی و ‌دانی گمنام که برای امیر سلطان‌علی نوشت؛ حاشیه‌ای بر حاشیهٔ بردعی از یحیی بن نصوح بن اسرائیل؛ و تحلیلی نحوی (اعراب) از متن کاتی، ینبوع الحیاة، از محمد بن علی ملطی، که آن را برای خضربیگ بن اسفندیار، هنگامی که نزد او درس می‌خواند، نوشت.

TDV حاشیه‌ای بر آن از دانشمند عثمانی سروری (درگذشتهٔ ۹۶۹ ق / ۱۵۶۲ م) را فهرست می‌کند. مصحح جدید حواشی دیگری را از عبدالحکیم سیالکوتی (درگذشتهٔ ۱۰۶۷)، از «محیی‌الدین» (طالشی) و حاشیهٔ «المولوی» که در حاشیهٔ شرح چاپ شده است نام می‌برد، و یاد می‌کند که خودش نیز حاشیه‌ای نوشته است.

فناری، که در نسل‌های بعد می‌نوشت، دست‌کم در یک نکته از کاتی انتقاد می‌کند: اینکه آیا واژهٔ «» در تعریف‌های کلیات پنج‌گانه افزوده‌ای زائد است (کاتی) یا جنسی که هر پنج در آن شریک‌اند (فناری).

Sources (7)