دانشمند عثمانی که شرح مفصلش مغنی الطلاب («آنچه طالبان را بسنده است») شرح آموزشی پرکاربردی بر ایساغوجی شد.
Life
دربارهٔ محمود بن حسن مغنیساوی بسیار اندک ثبت شده است. نامش او را به مانیسا در غرب آناتولی (به عربی مغنیسا) پیوند می‌دهد. آدم اومش (Adem Evmeş)، که پایان‌نامهٔ کارشناسی ارشد و مقاله‌ای دربارهٔ او نوشته است، می‌گوید که او در ۱۲۲۲ ق درگذشت، و سابقهٔ کتابخانهٔ بریتانیا برای نسخه‌ای چاپی از شرح او همین تاریخ را به صورت ۱۸۰۷ یا ۱۸۰۸ م آورده است.
او را نباید با دانشمند پیشین‌تر و شناخته‌تری با همین نسبت اشتباه گرفت: ابوالمنتهی احمد بن محمد مغنیساوی، نویسندهٔ حنفیِ شرحی پرنسخه بر الفقه الأکبر، که سوابق کتابخانه‌ها او را در اواخر قرن شانزدهم قرار می‌دهند (Qalamos ۱۵۹۲ را آورده است).
پژوهش آدم اومش دیدگاه‌های مغنیساوی را دربارهٔ مفاهیم، پنج‌گانه، تعریف، و شرح می‌دهد و آن‌ها را با شرح کاتی مقایسه می‌کند. اومش در مقالات دیگرش یادآوری می‌کند که مغنیساوی در برخی مسائل، مانند معنای واژهٔ ایساغوجی، گزارش‌ها و تفسیرهای بیشتری از کاتی و گلنبوی می‌آورد.
Uncertain or disputed
- تاریخ‌ها در منابع بسیار متفاوت‌اند. اومش و سابقهٔ فهرست کتابخانهٔ بریتانیا/دانشگاه پنسیلوانیا ۱۲۲۲ ق / ۱۸۰۷–۱۸۰۸ م را می‌دهند؛ صفحهٔ ناشر چاپ عمّان او را در حدود ۱۵۰۰ م قرار می‌دهد. تاریخ متأخرتر همان است که فهرست‌ها پشتیبانی می‌کنند؛ تاریخ پیشین‌تر شاید از اشتباه گرفتن او با دانشمندان دیگری به نام مغنیساوی آمده باشد.
- اومش می‌نویسد که او این شرح را «در ۱۸۹۰» نوشت؛ این آشکارا تاریخ چاپ استانبول است، نه تاریخ نگارش، که نامعلوم است.
- استادان، زندگی حرفه‌ای و آثار دیگر او در منابعی که بررسی شدند ثبت نشده‌اند.
Works
- مغنی الطلاب (شرح ایساغوجی) مُغْنِي الطُّلَّاب — بر Īsāghūjīدر استانبول ([۱۸۹۰]، نسخهٔ کتابخانهٔ بریتانیا) با عنوان معلم مغنی الطلاب، همراه با ترجمهٔ ترکی میان‌سطری و حواشی کناری از شخصی به نام طیار، چاپ شد. چاپ جدید به کوشش عصام بن مهذب السبعی (که اومش آن را بیروت: دار بیروت، ۱۴۳۰ ق / ۲۰۰۹ م ذکر می‌کند؛ چاپ همین مصحح را دار النور المبین در عمّان نیز می‌فروشد). چاپ جدید دیگری (دار نور الصباح) حاشیهٔ محمد فوزی، سیف الغلاب، را در پانوشت‌ها می‌افزاید.شرح
Reception
مصحح جدید کاتی، که مدرسی در بغداد است، مغنی الطلاب را از دقیق‌ترین و سودمندترین شروح می‌خواند، می‌گوید که آن را بارها درس داده است، و نوید می‌دهد که طالبی که آن را با استادی خوب به‌خوبی بفهمد، برای کتاب‌های بلند و دشوار آماده خواهد بود.
چاپ استانبولی آن با ترجمهٔ ترکی میان‌سطری نشان می‌دهد که در کلاس‌های ترک‌زبان خوانده می‌شد؛ توصیف یک کتاب‌فروش از چاپ عمّان می‌گوید که در آناتولی و سرزمین‌های شرقی اسلامی به خواندنش شهرت داشت.
در قرن نوزدهم، محمد فوزی، مفتی ادرنه، حاشیه‌ای بر آن نوشت: سیف الغلاب علی مغنی الطلاب (استانبول ۱۲۸۴).
Sources (9)
- Adem Evmeş, ‘Mahmud Hasan el-Mağnîsî’nin Mantık Anlayışı’, Mantık Araştırmaları Dergisi 2 (2019)
- University of Pennsylvania Libraries: al-Īsāghūjī with Muʿallim Mughnī al-ṭullāb (British Library copy, [1890])
- Qalamos/Leipzig person record: Abū l-Muntahā Aḥmad b. Muḥammad al-Maġnīsāwī
- al-Kātī, Sharḥ matn al-Īsāghūjī, ed. Qāsim b. Naʿīm al-Ḥanafī (2015), editor’s introduction
- TDV İslâm Ansiklopedisi, ‘FEVZİ EFENDİ, Edirne Müftüsü’ (Mustafa İsmet Uzun)
- Dār al-Nūr al-Mubīn (Amman): Mughnī al-ṭullāb fī ʿilm al-manṭiq, ed. ʿIṣām al-Subuʿī (publisher page)
- Sifatusafwa: Mughnī al-ṭullāb with Sayf al-ghullāb (Dār Nūr al-Ṣabāḥ; bookseller page)
- Adem Evmeş, ‘Gelenbevî’nin Îsâgûcî Şerhi Üzerine’, Mantık Araştırmaları Dergisi 2 (2020)
- Adem Evmeş, comparison of al-Kātī’s and al-Fanārī’s commentaries, Bozok Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 17 (2020)