Neşirler ve tercümeler

1Yazmalar

Bir ders metni olarak Īsāghūjī tekrar tekrar istinsah edildi; çoğu zaman şerhleriyle ya da başka kısa başlangıç kitaplarıyla birlikte tek bir ciltte. Hüseyin Sarıoğlu, Türkiye'deki kütüphanelerin çoğunda birkaç nüshası bulunduğunu belirtir; Almanya, Princeton, Wellcome Collection ve başka yerlerdeki yazma katalogları metnin ve şerhlerinin daha pek çok nüshasını listeler; Kazan'daki tek bir koleksiyonda da metnin beş nüshası ile Kâtî'nin şerhinin altı nüshası bulunur.

Bu kadar çok kullanılan bir metnin nüshaları birbirinin aynı değildir. Sarıoğlu tenkitli neşrinde metni, tespit edebildiği en eski üç yazmaya dayandırdı.

2İlk baskı: Roma, 1625

1625'te Thomas Novariensis diye bilinen Fransisken şarkiyatçı Tommaso Obicini (1585–1632), Roma'da matbaacı Stephanus Paulinus aracılığıyla 44 sayfalık iki dilli bir kitap yayımladı: Isagoge, id est, breve Introductorium Arabicum in Scientiam Logices; Latince tercümesiyle birlikte Arapça metin.

Obicini bu kitabı, Roma'da Yakın Doğu için yetiştirilen Katolik misyonerler için bir ders kitabı olarak hazırladı. al-Abharī'nin adını anmaz ve Porfirios'u hatırlatan Latince başlık, sonraki bazı yazarların kitabı Porfirios'un Isagoge'sine bir şerh olarak tarif etmesine yol açmıştır.

3İslam dünyasındaki baskılar

On dokuzuncu ve yirminci yüzyılın başlarında Īsāghūjī medrese talebeleri için defalarca basıldı. TDV İslâm Ansiklopedisi, metnin 1312/1894–95'te ve Fenârî'nin şerhinin Risâle-i Esîriyye adıyla 1304/1886–87'de İstanbul'da basıldığını kaydeder; Fenârî'nin şerhi daha önce 1294/1877'de İstanbul'da taş baskıyla basılmıştı. Kahire'de Zekeriyyâ el-Ensârî'nin al-Maṭlaʿ'ı, örneğin 1933'te, Mustafa el-Bâbî el-Halebî tarafından basıldı. Hindistan'da taş baskılar arasında “Mīr Īsāghūjī” diye bilinen kısa şerh ve Kul Ahmed'in Fenârî üzerine hâşiyesinin bir Delhi baskısı vardı.

Bu tür baskılar devam etmektedir. Ders-i Nizâmî talebeleri için yapılan baskılar metni kenarında Mağnîsâvî'nin şerhi Mughnī al-ṭullāb ile birlikte basar (Maktaba al-Bushra, 1430/2009); Dār Taḥqīq al-Kitāb da Mughnī al-ṭullāb'ı ayrı bir neşir olarak yayımlamıştır. Aynı yayınevinin Māhir Muḥammad ʿUthmān tarafından neşredilen Majmūʿ Īsāghūjī fī l-manṭiq'i (tek cilt, 686 sayfa, tamamen harekeli), metni yazmalarla karşılaştırılmış beş şerhle birlikte basar: Muhammed Fevzi el-Edirnevî'nin Fatḥ al-Rājī'si, Muhyiddin et-Tâlişî ve Berdaî'nin hâşiyeleriyle Kâtî'nin şerhi, Kalyûbî'nin hâşiyesiyle Zekeriyyâ el-Ensârî'nin al-Maṭlaʿ'ı, Fenârî'nin al-Fawāʾid al-Fanāriyya'sı ve Gelenbevî'nin (al-Kalanbawī) şerhi.

4Tenkitli neşirler

İlk tenkitli neşir, Türkçe tercüme ve incelemeyle birlikte Hüseyin Sarıoğlu'nun Ebherî, Îsâgûcî – Mantığa Giriş'idir (İstanbul: İz Yayıncılık, 1998). Hem Arapça metinde hem de tercümede düzeltmeler içeren gözden geçirilmiş ikinci baskı, Türkiye Bilimler Akademisi (TÜBA, Ankara, 2016) tarafından Türk-İslam bilim mirası dizisinde yayımlandı.

Ferruh Özpilavcı, Türkçe tercüme ve şerhle birlikte başka bir tenkitli neşir yayımladı: Ebherî Îsâgûcî, Şerh (İstanbul: Litera, 2017).

5Tercümeler

İngilizce: Edwin E. Calverley'nin tercümesi “Al-Abharī's Īsāghūjī fī ʾl-Manṭiq”, The Macdonald Presentation Volume'da (Princeton, 1933), s. 75–85'te yayımlandı; yaklaşık sekiz sayfa tutar ve İngilizce akademik çalışmalarda hâlâ zikredilir. C. F. Seybold daha 1919'da Der Islam'da Īsāghūjī ve Fenârî'nin şerhi üzerine bir çalışma yayımlamıştı.

Türkçe: TDV İslâm Ansiklopedisi Tanzimat döneminden birkaç tercüme kaydeder; bunlar arasında Ahmed Fuâd'ın Mi'yâru'l-ulûm'u (İstanbul, 1292/1875–76), Ali Haydar'ın Hediyyecik'i, Ali Remzî'nin Hediyyetü't-tullâb'ı ve Mehmed Fuad'ın bir tercümesi vardır; bunları Sarıoğlu (1998, 2016) ve Özpilavcı'nın (2017) modern tercümeleri izler.

Farsça: Mirʾāt al-manṭiq adlı bir Farsça tercüme Ebü'l-Feth Şîrâzî'ye nispet edilir. Özbekçe: Mantiq haqida saboqlar (yoki Isagʻoʻjiy sharhi), çev. N. Nabijon oʻgʻli (Taşkent, 2008).

Manzum versiyon olan Ahdarî'nin Sullam'ının da kendi tercümeleri vardır; aralarında J.-D. Luciani'nin Fransızca tercümesi (Le Soullam, Cezayir, 1921), Rifat Efendi'nin şerhli Osmanlı Türkçesi tercümesi ve Kiai Bisri Mustofa'nın Endonezyaca aktarımı bulunur.

Urduca, Endonezyaca, Rusça ve başka dillerde çok daha fazla okul tercümesi ve açıklaması mevcuttur, fakat bu makale için başvurulan kaynaklar güvenilir bir liste vermeye imkân tanımaz; bu bölüm, bunlar kontrol edildiğinde genişletilecektir.

6The Mantiqi'da kullanılan neşir

The Mantiqi'daki Arapça metin, notları da ekleyen ʿAlawī Abū Bakr Muḥammad al-Saqqāf'ın harekeli neşrini izler: Īsāghūjī'yi Ahdarî'nin Sullam'ıyla birlikte basan Mutūn al-manṭiq wa-l-ḥikma: Īsāghūjī wa-l-Sullam al-munawraq (Cakarta: Dār al-Kutub al-Islāmiyya, 1434/2013). Sitedeki sayfa atıfları (s. 5–19) bu neşre aittir.

Site metni, önsöz ve altı kısım (lafızlar, beş küllî, tarif, önermeler, kıyas, beş sanat) hâlinde gruplanmış 59 kısa parçaya ayırır ve her parçaya Türkçe, İngilizce, Felemenkçe, Urduca, Farsça, Endonezyaca ve Rusça bir tercüme verir. The Mantiqi'daki bütün açıklamalar gibi bu tercüme de yetkin bir hocanın incelemesini bekleyen bir taslaktır.