دانشمند اوایل دورهٔ عثمانی و نخستین کسی که منصب مفتی را در پایتخت عثمانی در دست داشت، و شرحش الفوائد الفناریة یکی از دو شرح مشهورتر ایساغوجی شد.
Life
فناری در صفر ۷۵۱ ق (آوریل ۱۳۵۰ م) زاده شد. نام او محمد بن حمزه بود؛ خاستگاه نام «فناری» محل اختلاف است (روستایی به نام فنار، یا پیشهٔ پدرش در ساختن چراغ، هر دو پیشنهاد شده‌اند). او نخست نزد پدرش درس خواند، سپس در ازنیک نزد علاءالدین علی اسود و در آماسیه نزد جمال‌الدین آقسرایی، که در ۷۷۸ ق / ۱۳۷۶ م از او اجازه گرفت. سپس به قاهره سفر کرد و در آنجا علوم دینی را نزد اکمل‌الدین بابرتی و دیگران آموخت.
پس از بازگشت به بورسا، سلطان بایزید یکم او را مدرس مدرسهٔ مناستر و در ۷۹۵ ق / ۱۳۹۳ م قاضی بورسا کرد. پس از نبرد آنکارا بیش از ده سال در قرامان تدریس کرد، در ۸۱۷ ق / ۱۴۱۴ م به بورسا بازگشت و دوباره به قضاوت گمارده شد. در ۸۲۸ ق / ۱۴۲۵ م مراد دوم او را مفتی کرد؛ از این رو برخی منابع او را نخستین شیخ‌الاسلام عثمانی می‌خوانند، هرچند TDV هشدار می‌دهد که این منصب هنوز آن وزن نهادی را که در قرن شانزدهم یافت نداشت. او در ۱ رجب ۸۳۴ ق (۱۵ مارس ۱۴۳۱ م) در بورسا درگذشت. از شاگردانش پسرش محمدشاه فناری، قاضی‌زادهٔ رومی، کافیجی و ابن حجر عسقلانی بودند.
TDV اندیشهٔ او را کوششی برای گرد آوردن ، روش‌شناسی فقه (اصول فقه) و مابعدالطبیعهٔ صوفیانهٔ مکتب ابن عربی در یک کل سازگار وصف می‌کند، در حالی که او در فلسفه به مکتب فخرالدین رازی تعلق داشت و به انتقال نظام سینوی رازی به سنت عثمانی یاری رساند. او در تفسیر قرآن، فقه، اصول فقه، تصوف و منطق نوشت.
Uncertain or disputed
- TDV درگذشت او را ۱ رجب ۸۳۴ ق (۱۵ مارس ۱۴۳۱ م) می‌داند؛ حسین حسام‌الدین (Hüseyin Hüsâmeddin) بر پایهٔ وقف‌نامه‌ها و کتیبه‌ها ۸۳۸ (۱۴۳۴–۱۴۳۵ م) را آورده است.
- معنای نام «فناری» در منابع محل اختلاف است.
Works
- الفوائد الفناریة (شرح ایساغوجی) الفَوَائِدُ الفَنَارِيَّة — بر Īsāghūjīشرحی ممزوج، که در آن سخنان ابهری در جمله‌های فناری بافته شده است. فناری در مقدمهٔ آن می‌گوید که دوستانش گله کرده بودند که ایساغوجی دشوارفهم است، و اینکه این شرح را در یکی از کوتاه‌ترین روزهای سال نوشت، از نماز صبح آغاز کرد و تا اذان مغرب به پایان رساند. در استانبول به سال‌های ۱۲۵۳، ۱۲۶۳، ۱۲۶۶ و ۱۲۶۹ ق چاپ شده است (TDV)؛ چاپی جدید به کوشش مصطفی شیخ مصطفی در بیروت منتشر شد (مکتبة الهاشمی، چاپ دوم ۲۰۱۵).شرح
- فصول البدائع فُصُولُ البَدَائِعِشناخته‌ترین اثر او در روش‌شناسی فقه (چاپ استانبول ۱۲۸۹).اثر
- مصباح الأنس مِصْبَاحُ الأُنْسِشرحی بر مفتاح الغیب صدرالدین قونوی، که TDV آن را گواهی روشن بر پیوند او با مابعدالطبیعهٔ ابن عربی می‌داند.شرح
Reception
TDV الفوائد الفناریة را یکی از مشهورترین شروح ایساغوجی می‌خواند و می‌گوید که تا روزگار اخیر در مدارس عثمانی خوانده می‌شد. احمد قایاجیق (Ahmet Kayacık) یادآوری می‌کند که این شرح به‌ویژه در مرحلهٔ «یوقاری ایکتیسار» (Yukarı İktisar) از دورهٔ درسی مدرسه، همراه با حاشیهٔ قل‌احمد، خوانده می‌شد.
حاجی خلیفه آن را «شرحی دقیق، ممزوج و لطیف» می‌خواند. مصحح جدید کاتی می‌نویسد که کوتاهی و سبک فشرده‌اش آن را «تقریباً معمایی» ساخته است، با این حال در مدارس «قدیم و جدید» همچنان به کار رفته است.
صفحات آغازین آن، که توضیح می‌دهند یک وحدتش را از یا غایتش (جهة الوحدة) می‌گیرد، بعدها رساله‌ای مستقل شمرده شد؛ روایتی از آن با حواشی محمدامین شروانی با عنوان جهة الوحدة چاپ شد (استانبول ۱۳۰۷).
از حواشی بر آن، حواشی قل‌احمد، الدین بلغاری، قره‌خلیل (خلیل بن حسن، درگذشتهٔ ۱۱۲۳؛ چاپ قاهره ۱۲۸۹) و حاشیه‌ای از شخصی به نام جوری (خطی، در برلین) است.
Sources (8)
- TDV İslâm Ansiklopedisi, ‘MOLLA FENÂRÎ’ (İbrahim Hakkı Aydın; Tahsin Görgün)
- TDV İslâm Ansiklopedisi, ‘ÎSÂGŪCÎ’ (Abdulkuddüs Bingöl)
- Kâtip Çelebi (Ḥājjī Khalīfa), Kashf al-ẓunūn, entry ‘Īsāghūjī’: al-Fanārī’s commentary
- Ahmet Kayacık, ‘İslam Mantık Geleneğinde Fenari’nin Yeri’, İslâmî İlimler Dergisi 5/2 (2010)
- Adem Evmeş, comparison of al-Kātī’s and al-Fanārī’s commentaries, Bozok Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 17 (2020)
- al-Kātī, Sharḥ matn al-Īsāghūjī, ed. Qāsim b. Naʿīm al-Ḥanafī (2015), editor’s introduction
- Kuwait catalogue record: Qara Khalīl, Ḥāshiya ʿalā al-Fanārī (Cairo 1289)
- Staatsbibliothek zu Berlin, Hs. or. 14803-5: Ḥāšiyat al-Ǧūrī ʿalā Šarḥ al-Fanārī (Qalamos)