Edities en vertalingen

1Handschriften

Als schooltekst werd de Īsāghūjī steeds opnieuw overgeschreven, heel vaak samen met de commentaren of met andere korte inleidingen in één band. Hüseyin Sarıoğlu merkt op dat de meeste bibliotheken in Turkije meerdere afschriften bezitten; handschriftencatalogi in Duitsland, Princeton, de Wellcome Collection en elders noemen nog veel meer afschriften van de tekst en de commentaren, en vijf afschriften van de tekst met zes afschriften van het commentaar van al-Kātī bevinden zich in één collectie in Kazan.

Afschriften van een tekst die zo veel werd gebruikt, zijn niet allemaal gelijk. Voor zijn kritische editie baseerde Sarıoğlu de tekst op de drie oudste handschriften die hij kon vinden.

2De eerste druk: Rome, 1625

In 1625 publiceerde de franciscaanse oriëntalist Tommaso Obicini (1585–1632), bekend als Thomas Novariensis, in Rome via de drukker Stephanus Paulinus een tweetalig boek van 44 bladzijden: Isagoge, id est, breve Introductorium Arabicum in Scientiam Logices, de Arabische tekst met een Latijnse vertaling.

Obicini maakte het als lesboek voor katholieke missionarissen die in Rome voor het Nabije Oosten werden opgeleid. Hij noemt al-Abharī niet, en de Latijnse titel, die aan Porphyrius doet denken, heeft sommige latere auteurs ertoe gebracht het boek te beschrijven als een commentaar op de Isagoge van Porphyrius.

3Drukken in de islamitische wereld

In de negentiende en vroege twintigste eeuw werd de Īsāghūjī herhaaldelijk voor madrasa-studenten gedrukt. De TDV İslâm Ansiklopedisi vermeldt een druk van de tekst in Istanboel in 1312/1894–95 en van het commentaar van al-Fanārī onder de titel Risâle-i Esîriyye in 1304/1886–87; het commentaar van al-Fanārī was al in 1294/1877 in Istanboel gelithografeerd. In Caïro werd al-Maṭlaʿ van Zakariyyā al-Anṣārī gedrukt door Muṣṭafā al-Bābī al-Ḥalabī, bijvoorbeeld in 1933. In India waren er onder meer lithografieën van het korte commentaar dat bekendstaat als “Mīr Īsāghūjī” en een editie uit Delhi van de glosse van Qul Aḥmad op al-Fanārī.

Zulke drukken gaan door. Edities voor studenten van de Dars-i Niẓāmī drukken de tekst met het commentaar Mughnī al-ṭullāb van al-Maghnīsāwī in de marge (Maktaba al-Bushra, 1430/2009), en Dār Taḥqīq al-Kitāb heeft Mughnī al-ṭullāb als aparte bezorgde band uitgegeven. Majmūʿ Īsāghūjī fī l-manṭiq van dezelfde uitgever, bezorgd door Māhir Muḥammad ʿUthmān (één band, 686 bladzijden, volledig gevocaliseerd), drukt de tekst met vijf commentaren die met handschriften zijn vergeleken: Fatḥ al-Rājī van Muḥammad Fawzī al-Adranī, het commentaar van al-Kātī met de glossen van Muḥyī al-Dīn al-Ṭālishī en al-Bardaʿī, al-Maṭlaʿ van Zakariyyā al-Anṣārī met de glosse van al-Qalyūbī, al-Fawāʾid al-Fanāriyya van al-Fanārī, en het commentaar van al-Kalanbawī (Gelenbevî).

4Kritische edities

De eerste kritische editie is Ebherî, Îsâgûcî – Mantığa Giriş van Hüseyin Sarıoğlu (Istanboel: İz Yayıncılık, 1998), met een Turkse vertaling en studie. Een herziene tweede editie, met verbeteringen in zowel de Arabische tekst als de vertaling, werd uitgegeven door de Turkse Academie van Wetenschappen (TÜBA, Ankara, 2016) in haar reeks over het Turks-islamitische wetenschappelijke erfgoed.

Ferruh Özpilavcı publiceerde een andere kritische editie met een Turkse vertaling en commentaar, Ebherî Îsâgûcî, Şerh (Istanboel: Litera, 2017).

5Vertalingen

Engels: de vertaling van Edwin E. Calverley, “Al-Abharī’s Īsāghūjī fī ʾl-Manṭiq”, verscheen in The Macdonald Presentation Volume (Princeton, 1933), pp. 75–85; ze beslaat ongeveer acht bladzijden en wordt nog steeds aangehaald in Engelstalig onderzoek. C. F. Seybold had in 1919 in Der Islam een studie gepubliceerd over de Īsāghūjī en het commentaar van al-Fanārī.

Turks: de TDV İslâm Ansiklopedisi noemt verschillende vertalingen uit de Tanzimat-periode, waaronder Miʿyâr al-ʿulûm van Ahmed Fuâd (Istanboel, 1292/1875–76), Hediyyecik van ʿAlī Ḥaydar, Hediyyetü’t-tullâb van ʿAlī Remzī en een vertaling door Mehmed Fuad, gevolgd door de moderne vertalingen van Sarıoğlu (1998, 2016) en Özpilavcı (2017).

Perzisch: een Perzische vertaling, Mirʾāt al-manṭiq, wordt toegeschreven aan Abū l-Fatḥ Shīrāzī. Oezbeeks: Mantiq haqida saboqlar (yoki Isagʻoʻjiy sharhi), vertaald door N. Nabijon oʻgʻli (Tasjkent, 2008).

De berijming, de Sullam van al-Akhḍarī, heeft eigen vertalingen, waaronder een Franse van J.-D. Luciani (Le Soullam, Algiers, 1921), een Osmaans-Turkse vertaling met commentaar door Rifat Efendi, en een Indonesische bewerking door Kiai Bisri Mustofa.

Er bestaan nog veel meer schoolvertalingen en uitleggingen in het Urdu, Indonesisch, Russisch en andere talen, maar de voor dit artikel geraadpleegde bronnen maken geen betrouwbare lijst mogelijk; dit deel wordt aangevuld zodra ze zijn gecontroleerd.

6De editie die The Mantiqi gebruikt

De Arabische tekst op The Mantiqi volgt de gevocaliseerde editie van ʿAlawī Abū Bakr Muḥammad al-Saqqāf, die er ook aantekeningen aan toevoegde: Mutūn al-manṭiq wa-l-ḥikma: Īsāghūjī wa-l-Sullam al-munawraq (Jakarta: Dār al-Kutub al-Islāmiyya, 1434/2013), die de Īsāghūjī samen met de Sullam van al-Akhḍarī drukt. De paginaverwijzingen op de site (pp. 5–19) gaan naar deze editie.

De site verdeelt de tekst in 59 korte stukken, gegroepeerd in het voorwoord en zes delen (uitingen, de vijf universalia, definitie, proposities, syllogisme, de vijf kunsten), en geeft bij elk stuk een vertaling: in het Nederlands, Engels, Urdu, Perzisch, Turks, Indonesisch en Russisch. Zoals alle uitleg op The Mantiqi is deze vertaling een concept dat nog door een bevoegde leraar moet worden nagekeken.