گلنبوی

منطق‌دان و ریاضی‌دان عثمانی قرن هجدهم که شرح دشوار او بر ایساغوجی یکی از آخرین افزوده‌های مهم به این سنت بود.

زندگی

اسماعیل در ۱۱۴۳ ق / ۱۷۳۰ م در گلنبه، نزدیک قرقاغاچ در استان مانیسا، در خانواده‌ای دانشمند زاده شد؛ پدربزرگ و پدرش در آن ناحیه تدریس می‌کردند و مفتی بودند. پدرش را در کودکی از دست داد و تنها در سیزده یا چهارده‌سالگی تحصیل جدی را آغاز کرد. در استانبول به مدرسهٔ فاتح درآمد و در آنجا عربی و علوم نقلی را نزد یاسین‌جی‌زاده عثمان افندی و علوم عقلی را نزد مفتی‌زاده محمدامین افندی، معروف به «کتابخانهٔ روان»، خواند. در ۱۱۷۷ ق / ۱۷۶۳ م در آزمون مدرسان (رؤوس) پذیرفته شد.

حدود بیست سال بیشتر در گوشهٔ خانه‌اش در زیرک استانبول گذراند و به مطالعه و نوشتن در منطق و ریاضیات پرداخت. در ۱۱۹۷ ق / ۱۷۸۳ م در درس‌هایی که در حضور سلطان برگزار می‌شد (حضور درسلری) شرکت کرد و گفته‌اند که در مدرسهٔ تازهٔ مهندسی دریایی ریاضیات درس داد. او شرحی بر جدول‌های لگاریتمی نوشت که یک مهندس فرانسوی به استانبول آورده بود، و گزارش شده است که محاسبات نشانه‌گیری توپخانه را در حضور سلطان سلیم سوم اصلاح کرد و سلطان در ۱۲۰۴ ق / ۱۷۹۰ م قضاوت ینی‌شهر (لاریسا) را به او پاداش داد. پس از نکوهشی رسمی و تند از سوی شیخ‌الاسلام به سبب دیدگاهش که هلال ماه نو را می‌توان با محاسبه تعیین کرد، دچار سکته شد و در ۱۲۰۵ ق / ۱۷۹۱ م در ینی‌شهر درگذشت.

TDV او را یکی از چهره‌های مهمی می‌خواند که فهم عثمانیِ متأخر از علوم از راه آنان انتقال یافت. البرهان او یکی از آثار کمیاب منطق کلاسیک توصیف شده است که در قرن هجدهم نوشته شد.

آثار

• شرح ایساغوجی (الکلنبوی علی إیساغوجی) شَرْحُ إِيسَاغُوجِي — بر Īsāghūjīدر استانبول به سال‌های ۱۲۷۵ و ۱۲۸۳ ق چاپ شده است (TDV). او می‌گوید که هنگام گفت‌وگو با دوستان دربارهٔ «الرسالة الأثیریة» تصمیم به نوشتن آن گرفت. بنا بر اومش (Evmeş)، چاپی جدید به کوشش جادالله بسام صالح در اردن منتشر شد (دار النور، ۲۰۱۶).شرح
• البرهان فی علم المنطق البُرْهَانکتاب راهنمای مستقل منطق با حاشیهٔ خود او (حاشیة البرهان)؛ چند چاپ استانبول، و ترجمه و شرحی به ترکی عثمانی از عبدالنافع عفت افندی.اثر
• رسالة الآداب رِسَالَةُ الآدَابرساله‌ای در قواعد مناظره (آداب البحث).اثر

تأثیر

مصحح جدید کاتی شرح گلنبوی را از پخته‌ترین شروح می‌شمارد، اما آن را به سبب بحث‌های دشوار و تمایزهای باریکش برای طلاب امروز سخت می‌خواند، چنان سخت که برخی مدرسان تدریس آن را کنار گذاشتند.

آدم اومش (Adem Evmeş) یادآوری می‌کند که او، مانند فناری، با توضیح آنچه به منطق وحدتش را به‌عنوان یک علم می‌دهد (موضوع و غایت آن) آغاز می‌کند، و اینکه اشکال‌هایی را که می‌توان بر عبارت ابهری وارد کرد پیش می‌کشد و پاسخ‌های خودش را پیشنهاد می‌کند.