al-Abharī | The Mantiqi

Yedinci/on üçüncü yüzyılda yaşamış mantıkçı, filozof, astronom ve matematikçi; medreselerin ilk mantık kitabı hâline gelen kısa risale Īsāghūjī'nin müellifi.

Life

Adı el-Mufaddal b. Ömer b. el-Mufaddal olarak verilir; lakabı Esîrüddin, nisbeleri ise el-Ebherî ve es-Semerkandî'dir. Ayrıca “astronom/müneccim” anlamında el-Müneccim diye de tanınırdı. Biyografi yazarları hayatı hakkında az şey söyler ve başvuru eserlerinin kendisi de ancak birkaç bilginin kesin olduğunu belirtir. TDV İslâm Ansiklopedisi ve Encyclopaedia Iranica, ailesinin Semerkant'tan geldiğini, kendisinin Musul'da doğup ilk eğitimini orada aldığını söyler; Encyclopaedia of Islam (Third Edition) ve Mısır Dâru'l-İftâ'sı gibi başka eserler ise el-Ebherî nisbesini kuzeybatı İran'da Kazvin ile Zencan arasındaki Ebher kasabasıyla ilişkilendirir ve onu oralı sayar.

Musul'da, aklî ve riyazî ilimlerdeki şöhretiyle tanınan Şâfiî âlim Kemâleddin Mûsâ b. Yûnus'tan (551–639/1156–1242) ders aldı ve onunla Almagest'i okudu; bir rivayete göre Bedriyye medresesinde onun muîdi (asistanı) olarak görev yaptı. Onu tanıyan İbn Hallikân, kendi memleketini yalnızca Kemâleddin'den okumak için bırakıp Musul'a geldiğini söylediğini nakleder. İbn Sînâ'nın al-Ishārāt wa-l-tanbīhāt'ını Kutbüddin İbrâhim el-Mısrî ile okuduğu da söylenir. Bazı modern kaynaklar onu gençliğinde Fahreddin Râzî'nin öğrencisi yapar, fakat bu kesin değildir. TDV maddesi ayrıca Horasan'da ve Bağdat'ta da tahsil gördüğünü ekler.

625/1228 civarında Erbil'e geçti; bir rivayette bunun sebebi olarak Moğol ilerleyişi gösterilir. Daha sonra Anadolu'ya gitti; TDV maddesine göre burada Türk hükümdarları onu karşılayıp ders faaliyetlerini desteklediler ve o, bazı eserlerini gönderdiği ileri gelenlerden Muhyiddin Muhammed b. Saîd b. Nedâ (ö. 651/1253) ile irtibat içinde oldu. 663/1265'te (verilen diğer tarihler 660 ve 661'dir), Sarıoğlu'na göre Tebriz yakınlarındaki Şebüster'de vefat etti.

Öğrencileri arasında mantıkçı Necmeddin Kâtibî (al-Risāla al-Shamsiyya'nın müellifi), fakih ve mantıkçı Şemseddin el-İsfahânî (610–688/1213–1289), biyografi yazarı İbn Hallikân (608–681/1211–1282) ve Dâru'l-İftâ biyografisine göre kozmograf Zekeriyyâ el-Kazvînî vardır. Yazma nüsha kayıtları, ilk dört risalesini 627/1230'da Kâtibî'ye okuttuğunu düşündürmektedir. Nasîrüddin Tûsî ile ilmî yazışmaları olduğu da nakledilir.

Al-Abharī , felsefe, astronomi ve geometri alanlarında eser verdi. Mantığı, Fahreddin Râzî'den sonraki kuşağa aittir: Râzî'yi sık sık eleştirir ve üzerindeki en önemli etki olarak mantıkçı Efdalüddin el-Hûnecî gösterilir. Geometride, Öklid'in Elementler'ini yeniden düzenlediği bir eserde paralellik postulatını ispat etmeye girişti; astronomide ise el kitapları ve astronomik cetveller (zîcler) yazdı.

Uncertain or disputed

Doğum yeri: Musul (TDV İslâm Ansiklopedisi, Encyclopaedia Iranica, Sarıoğlu) ya da İran'daki Ebher (aktarıldığı şekliyle Encyclopaedia of Islam THREE; Mısır Dâru'l-İftâ'sı). Musul'da okumak için memleketini bıraktığına dair nakledilen sözü, Musul dışında bir kökene uygun düşmektedir.
Doğum yılı kayıtlı değildir; bazı modern çalışmalar kaynak göstermeden y. 1200 tarihini verir.
Vefat yılı: kaynakların çoğunda 663/1265; TDV maddesi 661/1263'ü de kaydeder, başka anlatımlar ise 660 ile 663 arasında bir aralığa imkân tanır. Şebüster'de vefat ettiğini Sarıoğlu bildirir.
Fahreddin Râzî'den ders alıp almadığı belirsizdir: bazı modern anlatımlarda nakledilir, Sarıoğlu ise buna şüpheyle yaklaşır.
Zekeriyyâ el-Kazvînî'nin onun öğrencisi olduğu bilgisi daha az güvenilir biyografilere dayanır.
Çay (Afyon) yakınlarındaki Eber'den geldiği ve orada gömülü olduğu yönündeki modern bir iddia, TDV maddesinde yalnızca isim benzerliğine dayandığı gerekçesiyle reddedilir.

Works

Īsāghūjī (al-Risāla al-Athīriyya fī l-manṭiq) إِيسَاغُوجِي (الرِّسَالَةُ الأَثِيرِيَّةُ فِي المَنْطِقِ)Mantığın tamamına çok kısa bir giriş; medreselerin ilk mantık metni. Pek çok şerh ve hâşiyesi ile Ahdarî'nin manzum bir versiyonu vardır. Muhtemelen erken dönem eserlerindendir.metin
Hidāyat al-ḥikma هِدَايَةُ الحِكْمَةِMantık, tabiat felsefesi ve metafizik olmak üzere üç bölümden oluşan bir felsefe el kitabı. Mîr Hüseyin el-Meybüdî ve Molla Sadrâ'nın şerhleriyle okunan, uzun ömürlü bir medrese ders kitabı; 1845'te Leknev'de (Lucknow) Meybüdî'nin şerhiyle basıldı.eser
Tanzīl al-afkār fī taʿdīl al-asrār تَنْزِيلُ الأَفْكَارِ فِي تَعْدِيلِ الأَسْرَارِMantık üzerine daha hacimli bir eser.eser
Kashf al-ḥaqāʾiq fī taḥrīr al-daqāʾiq كَشْفُ الحَقَائِقِ فِي تَحْرِيرِ الدَّقَائِقِAstronomiye dair bir bölüm de içeren mantık ve felsefe eseri; 663/1264 tarihli bir nüshası günümüze ulaşmıştır. Tenkitli neşri Hüseyin Sarıoğlu tarafından yapılmıştır (2001). Encyclopaedia Iranica eserin adını Jāmiʿ al-daqāʾiq fī kashf al-ḥaqāʾiq olarak verir.eser
Zubdat al-asrār زُبْدَةُ الأَسْرَارِTDV maddesinde Talkhīṣ al-ḥaqāʾiq, Bayān al-asrār ve al-Maṭāliʿ ile birlikte sayılan diğer mantık ve felsefe risalelerinden biri.eser
Mukhtaṣar fī ʿilm al-hayʾa مُخْتَصَرٌ فِي عِلْمِ الهَيْئَةِ22 bölümden oluşan bir astronomi özeti.eser
al-Zīj al-shāmil الزِّيجُ الشَّامِلُAstronomik cetveller; diğer bir zîci olan al-Zīj al-ikhtiyārī, al-Zīj al-Athīrī adıyla da bilinir.eser
Iṣlāḥ Kitāb al-Usṭuqussāt إِصْلَاحُ كِتَابِ الأُسْطُقُسَّاتِÖklid'in Elementler'inin, paralellik postulatını ispat girişimini de içeren bir düzenlemesi.eser

Reception

Īsāghūjī, adını Osmanlı topraklarından ve Mısır'dan Hindistan'a ve Endonezya'ya kadar her medrese talebesine tanıttı; eser üzerine başkaları yanında Kâtî, Molla Fenârî ve Zekeriyyâ el-Ensârî şerh yazdı, Ahdarî ise onu nazma çekti.

Hidāyat al-ḥikma'sı, özellikle Meybüdî'nin şerhiyle asırlarca okundu; Īsāghūjī'si ise daha 1625 gibi erken bir tarihte Roma'da Latince tercümesiyle birlikte basıldı.

Sources (7)