Gelenbevî İsmâil Efendi

On sekizinci yüzyılda yaşamış Osmanlı mantıkçısı ve matematikçisi; Īsāghūjī'ye yazdığı zorlu şerh, geleneğe yapılan son büyük katkılardan biri oldu.

Life

İsmâil, 1143/1730'da Manisa iline bağlı Kırkağaç yakınlarındaki Gelenbe'de âlim bir ailede doğdu; dedesi ve babası bölgede müderrislik ve müftülük yapmışlardı. Babasını küçük yaşta kaybetti ve ciddi tahsile ancak on üç on dört yaşında başladı. İstanbul'da Fâtih medresesine girdi; burada Arapçayı ve naklî Yasincizâde Osman Efendi'den, aklî ilimleri ise “ayaklı kütüphane” diye tanınan Müftîzâde Mehmed Emin Efendi'den okudu. 1177/1763'te müderrislik imtihanını (ruûs) verdi.

Yaklaşık yirmi yıl boyunca İstanbul Zeyrek'teki evinde büyük ölçüde inzivada yaşayarak ve matematik üzerine çalıştı ve yazdı. 1197/1783'te padişahın huzurunda yapılan derslere (huzur dersleri) katıldı ve yeni kurulan deniz mühendishanesinde matematik okuttuğu söylenir. Bir Fransız mühendisin İstanbul'a getirdiği logaritma cetvellerine bir açıklama yazdı ve Sultan III. Selim'in huzurunda topçuların nişan hesaplarını düzelttiği nakledilir; Sultan da onu 1204/1790'da Yenişehir (Larissa) kadılığıyla ödüllendirdi. Hilâlin hesapla tespit edilebileceği görüşü yüzünden şeyhülislâmdan sert bir resmî azar işittikten sonra felç geçirdi ve 1205/1791'de Yenişehir'de vefat etti.

TDV onu, geç Osmanlı anlayışının kendileri aracılığıyla aktarıldığı önemli şahsiyetlerden biri olarak anar. al-Burhān'ı, on sekizinci yüzyılda yazılmış nadir klasik eserlerinden biri olarak tarif edilir.

Works

Sharḥ Īsāghūjī (al-Kalanbawī ʿalā Īsāghūjī) شَرْحُ إِيسَاغُوجِي — üzerine Īsāghūjīİstanbul'da hicrî 1275 ve 1283'te basıldı (TDV). Bu şerhi yazmaya “al-Risāla al-Athīriyya”yı dostlarıyla müzakere ederken karar verdiğini söyler. Evmeş'e göre Jādallāh Bassām Ṣāliḥ'in modern bir neşri Ürdün'de yayımlandı (Dār al-Nūr, 2016).şerh
al-Burhān fī ʿilm al-manṭiq البُرْهَانKendi hâşiyesiyle (Ḥāshiyat al-Burhān) birlikte müstakil bir mantık el kitabı; İstanbul'da birkaç baskısı ile Abdünnâfi İffet Efendi'nin Osmanlı Türkçesi tercüme ve şerhi vardır.eser
Risālat al-ādāb رِسَالَةُ الآدَابMünazara kuralları (âdâbü'l-bahs) üzerine bir risale.eser

Reception

Kâtî'nin modern naşiri, Gelenbevî'nin şerhini en yetkin şerhler arasında sayar, fakat çetin tartışmaları ve ince ayrımları yüzünden bugünün talebeleri için zor olduğunu, o kadar zor ki bazı hocaların onu okutmayı bıraktığını söyler.

Adem Evmeş, onun da Fenârî gibi mantığa bir olarak birliğini veren şeyi ( ve gayesini) açıklayarak başladığını, al-Abharī'nin ifadelerine yöneltilebilecek itirazları ele alıp kendi cevaplarını önerdiğini belirtir.

Sources (4)