Fenârî'nin şerhine yazdığı hâşiye o şerhe öylesine bağlandı ki ikisi birlikte okunan, basılan ve birlikte anılan (“Fenârî ve Kul Ahmed”) Osmanlı âlimi.
Life
Kul Ahmed'in hayatı hakkında adı ve hâşiyesi dışında hiçbir şey bilinmez. TDV ve Kâtip Çelebi onu Kul (veya Kavl) Ahmed diye tanınan Ahmed b. Muhammed b. Hızır olarak anar. Alman yazma kataloğu (VOHD) onu soru işaretiyle 950/1543–44 civarına yerleştirir; Adem Evmeş vefat tarihi olarak 950/1543'ü verir.
Şöhreti tamamen Fenârî'nin al-Fawāʾid al-Fanāriyya'sına yazdığı hâşiyeye dayanır. On yedinci yüzyılda yazan Kâtip Çelebi onu Fenârî üzerine yazılmış hâşiyelerin en dakik ve en incesi olarak niteler; hâşiye, Fenârî'nin şerhinin kendisi gibi ḥamdan laka llāhumma sözleriyle başlar.
Uncertain or disputed
- Tarihleri: yalnızca “950/1543 civarı” verilir ve katalog bunu belirsiz olarak işaretler.
- Adının okunuşu: Kul (Türkçe kul) veya Kavl (“söz”); TDV “Kul (Kavil) Ahmed” diye yazar. Evmeş, babasının adını atlayarak onu Ahmed b. Hızır diye anar.
Works
- Ḥāshiya ʿalā al-Fawāʾid al-Fanāriyya (“Qul Aḥmad”) حَاشِيَةُ قُولْ أَحْمَد عَلَى الفَوَائِدِ الفَنَارِيَّة — üzerine Molla FenârîÇoğu zaman kısaca Kul Ahmed diye anılır. İstanbul'da metin, Fenârî'nin şerhi ve Burhâneddin'in hâşiyesiyle birlikte, Muhammed b. Ahmed et-Tarsûsî'nin (ö. 1705 veya 1706) Kul Ahmed üzerine hâşiyeleriyle basıldı (taş baskı, [1858]); daha sonraki bir İstanbul baskısını Kayacık “Tam Kayıtlı Fenari ve Kavl-i Ahmet” (Salah Bilici, 1985) olarak zikreder. Modern neşir: Ḥāshiyat Qul Aḥmad ʿalā Sharḥ al-Fanārī ʿalā Īsāghūjī, nşr. Muṣṭafā Shaykh Muṣṭafā (Beyrut: Maktabat al-Hāshimī, 2. bs. 2015).hâşiye
Reception
TDV onu, Burhâneddin'inkiyle birlikte Fenârî üzerine yazılmış en önemli hâşiye olarak anar. Kayacık, Fenârî'nin şerhinin Osmanlı medreselerinde Kul Ahmed'in hâşiyesiyle birlikte okunduğunu yazar.
Hâşiyenin kendisi de hâşiyelere oldu: Kâtip Çelebi, aralarında Ebû Bekir b. Abdülvehhâb el-Halebî'nin memzûc tarzda yazdığı al-Farāʾid al-saniyya fī ḥall al-Fawāʾid al-Fanāriyya'nın da bulunduğu ta'likleri zikreder; bir Princeton yazmasında onun üzerine isimsiz bir hâşiye bulunur ve İstanbul baskısı et-Tarsûsî'nin notlarını taşır.
Sources (8)
- TDV İslâm Ansiklopedisi, ‘ÎSÂGŪCÎ’ (Abdulkuddüs Bingöl)
- Kâtip Çelebi (Ḥājjī Khalīfa), Kashf al-ẓunūn, entry ‘Īsāghūjī’: al-Fanārī’s commentary and its glosses
- Leipzig KOHD manuscript record: Qūl Aḥmad, al-Ḥawāšī ʿalā l-Fanārīya (Cod. Ms. arab. 584)
- Leipzig KOHD manuscript record: Qūl Aḥmad, Ḥāšiya ʿalā l-Fawāʾid al-Fanārīya (Hs. or. 13414)
- University of Pennsylvania Libraries: Kitāb Fanārī wa-ḥāshiyat Qūl Aḥmad wa-matn Īsāghūjī ([Constantinople, 1858])
- Princeton University Library, Garrett 472H (includes Qawl Aḥmad ʿalā al-Fanārī and a gloss on it)
- Ahmet Kayacık, ‘İslam Mantık Geleneğinde Fenari’nin Yeri’, İslâmî İlimler Dergisi 5/2 (2010)
- Adem Evmeş, comparison of al-Kātī’s and al-Fanārī’s commentaries, Bozok Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 17 (2020)