Ahdarî | The Mantiqi

Īsāghūjī'yi, Kuzey Afrika'da, Mısır'da ve Güneydoğu Asya'da en yaygın ezberlenen mantık başlangıç kitabı olan recez manzumesi al-Sullam al-munawraq'a dönüştüren Cezayirli Mâlikî âlim ve şair.

Hayatı

Ahdarî, bugünkü Cezayir'de Biskra'nın güneybatısında bir köy olan Bentiyus'ta âlim bir aileden geliyordu. İlk hocası, kendisine fıkıh, nahiv ve tasavvuf okutan babası Muhammed es-Sagîr'di; Biskra Üniversitesi tarafından yayımlanan bir biyobibliyografya, memleketine dönmeden önce Tunus'taki Zeytûne camiinde okuduğunu ekler. Doğum yılı genellikle 918/1512 olarak tahmin edilir.

Çoğunlukla manzum ve çok genç yaşta yazdı. Biskra biyobibliyografyasına göre on dokuz yaşlarında bir astronomi manzumesi (al-Sirāj), yirmi yaşlarında aritmetik ve miras üzerine bir manzume (al-Durra al-bayḍāʾ) ve yirmi bir yaşlarında, yani 940–941/1533–34 civarında, manzumesi al-Sullam al-munawraq'ı yazdı. Ayrıca bir belâgat manzumesi (al-Jawhar al-maknūn), bid'atleri eleştiren tasavvufî bir manzume (al-Qudsiyya) ve Mukhtaṣar al-Akhḍarī diye bilinen kısa Mâlikî ibadet el kitabını yazdı.

Bentiyus'taki zaviyede babasının ve dedesinin yanına defnedildi; türbesi hâlâ ziyaret edilmektedir. Vefat yılı tartışmalıdır (aşağıya bakınız).

Belirsiz veya tartışmalı

Vefat yılı: TDV İslâm Ansiklopedisi, British Library Endangered Archives kataloğu ve Biskra Üniversitesi'ne göre 983/1575–76; Leipzig yazma kataloğu ile Khaled El-Rouayheb'e (The Development of Arabic Logic) göre 953/1546; bir Rusça çalışma (Salakhov 2024) 1512–1545'i verir.
Vefat yeri: Biskra biyobibliyografyası Kef'i zikreder; diğer kaynaklar yalnızca Bentiyus'ta defnedildiğini bildirir.
Sullam'ın tarihi: Demenhûrî'nin Īḍāḥ al-mubham şerhinin Leipzig'deki bir yazması 1 Muharrem 941 (13 Temmuz 1534) tarihini içerir; katalog bunu şerhin tamamlanma tarihi olarak kabul eder; Demenhûrî on sekizinci yüzyılda yaşadığına göre, tarihin şerhte aktarılan manzumeye ait olması daha muhtemeldir. Bu, Ahdarî'nin Sullam'ı yirmi bir yaşlarında yazdığı haberiyle uyuşur, fakat başvurulan kaynaklar manzumenin tarihini doğrudan belirtmez.
Adın yazılışı: al-munawraq ve al-murawnaq şekillerinin ikisi de geçer (ikisi de “süslenmiş” anlamına gelir).
Beyit sayısı: 143 (Biskra biyobibliyografyası) veya 144 (diğer tarifler); bir şerh yazmasına dair Leipzig kataloğu notu yaklaşık 94 recez beyti sayar.

Eserleri

al-Sullam al-munawraq (ayrıca: al-murawnaq) fī ʿilm al-manṭiq السُّلَّمُ المُنَوْرَقُ فِي عِلْمِ المَنْطِقِ — üzerine ĪsāghūjīĪsāghūjī'yi nazma çeken, mantık okumanın hükmüne dair bir giriş ve bir kapanış bölümü ekleyen, yaklaşık 143–144 beyitlik bir recez manzumesi; 941/1534 civarında yazılmıştır. Tek başına ve şerhleriyle defalarca basılmıştır.nazım
Sharḥ al-Sullam شَرْحُ السُّلَّمِ — üzerine AhdarîManzumeye kendi yazdığı mensur şerh; manzumeye yazılmış ilk şerh.şerh
al-Jawhar al-maknūn fī ṣadaf al-thalāthat funūn الجَوْهَرُ المَكْنُونُ فِي صَدَفِ الثَّلَاثَةِ فُنُونٍKazvînî'nin belâgate dair Talkhīṣ al-Miftāḥ'ının manzum versiyonu.eser
al-Durra al-bayḍāʾ الدُّرَّةُ البَيْضَاءُAritmetik ve miras hukuku üzerine manzume.eser
al-Mukhtaṣar fī l-ʿibādāt (Mukhtaṣar al-Akhḍarī) المُخْتَصَرُ فِي العِبَادَاتِTaharet, namaz ve oruç üzerine kısa bir Mâlikî el kitabı.eser

Etkisi

Sullam, Mağrib'de, Mısır'da (Ezher) ve Endonezya'da standart ilk metni hâline geldi; Tatar talebeler tarafından da okundu ve Dağıstan'da istinsah edildi; Osmanlı medreselerinde de kullanıldı.

En tanınmış şerhi Ahmed ed-Demenhûrî'nin Īḍāḥ al-mubham min maʿānī al-Sullam'ıdır; diğer şerhleri Ahmed el-Mellevî, İbrâhim el-Bâcûrî ve eş-Şinkītî yazmış, Sabbân ve başkaları da hâşiyeler yazmıştır.

okunup okunamayacağına dair bölümü (doğru görüş olarak sağlam temelli talebeye izin veren üç görüşle) sonraki başlangıç kitaplarında meseleyi sunmanın standart yolu hâline geldi.

Tercümeleri arasında Rifat Efendi'nin Türkçe tercüme ve şerhi (Vesîletü'l-îkān), J.-D. Luciani'nin Fransızca tercümesi (Le Soullam, Cezayir 1921) ve Endonezyalı âlim Kiai Bisri Mustofa'nın tercümesi vardır.

Kaynaklar (8)