Kâtî | The Mantiqi

Īsāghūjī'ye yazılmış bilinen en erken şerhlerden birinin müellifi: Osmanlı medreselerinde metnin standart yardımcısı ve pek çok hâşiyenin esası hâline gelen kısa bir “dedi – derim ki” şerhi.

Life

Kâtî'nin hayatı hakkında neredeyse hiçbir şey bilinmez. Başvuru eserleri adını, Hüsâmeddin Hasan el-Kâtî'yi, ve 760/1358–9'daki vefatını verir, fakat nerede doğduğu, nerede okuduğu ve nerede ders verdiği hakkında kesin bir şey söylemez. Neredeyse tamamen tek bir kitapla hatırlanır: al-Abharī'nin Īsāghūjī'sine yazdığı şerh.

Şerh, al-ḥamdu li-llāhi al-wājibi wujūduhu (“varlığı zorunlu olan Allah'a hamdolsun”) sözleriyle başlar. Bibliyograf Kâtip Çelebi (Hacı Halife, ö. 1067/1657) onu “bi-l-qawl” yazılmış kısa bir şerh olarak tarif eder: al-Abharī'nin metninden bir pasaj qāla (“dedi”) kelimesinden sonra aktarılır, Kâtî'nin açıklaması ise aqūlu (“derim ki”) kelimesinden sonra gelir. Modern naşiri, eserin bu sebeple kısaca Qāla aqūlu diye bilindiğini belirtir. Nüshalarda bu iki kelime çoğu zaman kırmızıyla işaretlenir.

İslam alanında çalışan Türk akademisyenler (Adem Evmeş, Alaattin Tekin) Kâtî'yi Īsāghūjī'nin bilinen ilk şârihi olarak anar; modern neşrin naşiri ise daha ihtiyatlı bir şekilde eserini “ilk” şerhler arasında sayar ve açık, özlü üslubunu över. Şerhinin ilk yarısının Fenârî'ninkiyle karşılaştırılması, Kâtî'nin al-Abharī'nin metnine yakın durduğunu gösterir: Fenârî'nin yaptığı gibi mantığın ya da konusunun tanımıyla başlamaz ve lafızları, Fenârî'nin beş kısma ayırdığı yerde, dört kısma ayırır.

Uncertain or disputed

Yalnızca vefat yılı (760) verilir; doğum yeri, hocaları ve meslek hayatı, başvurulan eserlerde belgelenmemiştir. Bir kitapçı tanıtımı onu Anadolulu olarak niteler ve bazen er-Rûmî diye anıldığını söyler, fakat başvurulan hiçbir eser bunu doğrulamaz.
Şerhinin Īsāghūjī'ye yazılan ilk şerh olduğu, günümüze ulaşan kayıtlardan çıkarılan bir sonuçtur, kesin değildir.
Islamisation of Anatolia veri tabanı onun adına kayıtlı başka eserlerin birkaç yazmasını da listeler (münazara kuralları üzerine bir eser, Miftāḥ al-ʿulūm şerhi, al-Farāʾiḍ al-Sirājiyya şerhi); bu nispetler kütüphane kataloglarından gelmektedir ve kontrol edilmemiştir.

Works

Sharḥ Īsāghūjī شَرْحُ إِيسَاغُوجِي — üzerine Īsāghūjīqāla/aqūlu şeklinde, Qāla aqūlu diye de bilinen kısa bir şerh. Islamisation of Anatolia veri tabanı, çoğu Türkiye kütüphanelerinde olmak üzere yaklaşık 140 yazma nüsha listeler. Modern naşirine göre daha önce yalnızca Hindistan'da taş baskı olarak basılmıştı. Modern neşir: Sharḥ matn al-Īsāghūjī fī l-manṭiq, nşr. Qāsim b. Naʿīm al-Ḥanafī (Beyrut: Dār al-Kutub al-ʿIlmiyya, 2015); The Mantiqi'da kullanılan neşir budur.şerh

Reception

Şerh, bütün Osmanlı dönemi boyunca Īsāghūjī'nin onunla okunduğu yardımcı metin olmaya devam etti; Osmanlı âlimi ve biyografi yazarı Taşköprizâde, otobiyografisinde Īsāghūjī'yi Kâtî'nin şerhiyle okuduğunu zikreder (Islamisation of Anatolia veri tabanı).

Kâtip Çelebi onun üzerine yazılmış hâşiyeleri sayar: Berdaî'nin, Muhyiddin Tâlişî'nin, Şirvânî'nin, Mevlânâ Karaca Ahmed'in (ö. 854), Ebîverdî'nin ve bir Emîr Sultan Ali için yazan isimsiz bir mantıkçının hâşiyeleri; Yahyâ b. Nasûh b. İsrâil'in Berdaî'nin hâşiyesine yazdığı bir hâşiye; ve Muhammed b. Ali el-Malatî'nin, Hızır Bey b. İsfendiyar kendisinden ders alırken onun için yazdığı, Kâtî'nin metninin gramer tahlili (i'rab) olan Yanbūʿ al-ḥayāt.

TDV, Osmanlı âlimi Sürûrî'nin (ö. 969/1562) onun üzerine yazdığı bir hâşiyeyi kaydeder. Modern naşir başka hâşiyeleri de anar: Abdülhakîm es-Siyalkûtî'nin (ö. 1067), “Muhyiddin”in (Tâlişî) hâşiyeleri ve şerhin kenarında basılan “el-Mevlevî”nin hâşiyesi; ayrıca kendisinin de bir hâşiye yazdığını belirtir.

Sonraki kuşaklarda yazan Fenârî, Kâtî'yi en az bir noktada eleştirir: beş küllînin tariflerindeki “” kelimesinin gereksiz bir ilave mi (Kâtî), yoksa beşinin ortak olduğu mi (Fenârî) olduğu.

Sources (7)