Molla Fenârî

Erken dönem Osmanlı âlimi ve Osmanlı başkentinde müftülük makamına getirilen ilk kişi; şerhi al-Fawāʾid al-Fanāriyya, Īsāghūjī'nin en meşhur iki şerhinden biri oldu.

Life

Molla Fenârî Safer 751'de (Nisan 1350) doğdu. Adı Muhammed b. Hamza'dır; “Fenârî” isminin kaynağı tartışmalıdır (Fenar adlı bir köy ya da babasının kandilcilik mesleği, her ikisi de öne sürülür). İlk olarak babasından, sonra İznik'te Alâeddin Ali Esved'den ve Amasya'da Cemâleddin Aksarâyî'den okudu; Aksarâyî'den 778/1376'da icâzet aldı. Ardından Kahire'ye giderek dinî ilimleri Ekmeleddin el-Bâbertî ve başkalarından tahsil etti.

Bursa'ya döndüğünde Sultan I. Bayezid onu Manastır medresesine müderris ve 795/1393'te Bursa kadısı tayin etti. Ankara Savaşı'ndan sonra on yılı aşkın bir süre Karaman'da ders verdi, 817/1414'te Bursa'ya döndü ve yeniden kadılığa getirildi. 828/1425'te II. Murad onu müftü tayin etti; bu sebeple bazı kaynaklar onu ilk Osmanlı şeyhülislâmı olarak anar, ancak TDV bu makamın henüz on altıncı yüzyılda kazandığı kurumsal ağırlığa sahip olmadığı konusunda uyarır. 1 Receb 834'te (15 Mart 1431) Bursa'da vefat etti. Öğrencileri arasında oğlu Mehmed Şah Fenârî, Kadızâde-i Rûmî, Kâfiyeci ve İbn Hacer el-Askalânî vardır.

TDV, onun düşüncesini mantığı, fıkıh usulünü ve İbnü'l-Arabî ekolünün tasavvufî metafiziğini tutarlı tek bir bütün hâline getirme girişimi olarak tanımlar; felsefede ise Fahreddin Râzî ekolüne mensuptur ve Râzî'nin İbn Sînâcı sistemini Osmanlı geleneğine taşımaya yardım etmiştir. Tefsir, fıkıh, fıkıh usulü, tasavvuf ve mantık alanlarında eser yazdı.

Works

• al-Fawāʾid al-Fanāriyya (Sharḥ Īsāghūjī) الفَوَائِدُ الفَنَارِيَّة — üzerine Īsāghūjīal-Abharī'nin sözlerinin Fenârî'nin cümlelerine örüldüğü memzûc bir şerh. Fenârî girişinde, dostlarının Īsāghūjī'yi anlamanın zor olduğundan yakındıklarını ve şerhi yılın en kısa günlerinden birinde, sabah namazıyla başlayıp akşam ezanında bitirerek yazdığını söyler. İstanbul'da hicrî 1253, 1263, 1266 ve 1269'da basıldı (TDV); Muṣṭafā Shaykh Muṣṭafā'nın modern neşri Beyrut'ta yayımlandı (Maktabat al-Hāshimī, 2. bs. 2015).şerh
• Fuṣūl al-badāʾiʿ فُصُولُ البَدَائِعِFıkıh usulüne dair en tanınmış eseri (İstanbul 1289'da basıldı).eser
• Miṣbāḥ al-uns مِصْبَاحُ الأُنْسِSadreddin Konevî'nin Miftāḥ al-ghayb'ına yazılmış, TDV'nin İbnü'l-Arabî metafiziğiyle bağlarının açık bir şahidi saydığı şerh.şerh

Reception

TDV, al-Fawāʾid al-Fanāriyya'yı Īsāghūjī'nin en meşhur şerhlerinden biri olarak niteler ve Osmanlı medreselerinde yakın zamanlara kadar okunduğunu söyler. Ahmet Kayacık, eserin özellikle medrese tahsilinin “Yukarı İktisar” aşamasında Kul Ahmed'in hâşiyesiyle birlikte okunduğunu belirtir.

Kâtip Çelebi onu “dakik, memzûc ve ince bir şerh” diye niteler. Kâtî'nin modern naşiri, kısalığı ve sıkı üslubu yüzünden eserin “neredeyse bir bilmece” olduğunu, yine de “eski ve yeni” okullarda kullanılmaya devam ettiğini yazar.

Bir ilmin birliğini konusundan ya da gayesinden nasıl aldığını (cihet-i vahdet) açıklayan giriş sayfaları daha sonra müstakil bir risale gibi ele alındı; Mehmed Emin Şirvânî'nin hâşiyeleriyle birlikte bir versiyonu Jihat al-waḥda adıyla basıldı (İstanbul 1307).

Üzerine yazılan hâşiyeler arasında Kul Ahmed'in, Burhâneddin Bulgârî'nin, Kara Halil'in (Halil b. Hasan, ö. 1123; Kahire 1289'da basıldı) hâşiyeleri ile el-Cûrî adlı birinin hâşiyesi (Berlin'de yazma) vardır.