متن Īsāghūjī

إِيسَاغُوجِي: اللَّفْظُ الدَّالُّ يَدُلُّ عَلَى مَا وُضِعَ لَهُ بِالْمُطَابَقَةِ، وَعَلَى جُزْئِهِ بِالتَّضَمُّنِ إِنْ كَانَ لَهُ جُزْءٌ، وَعَلَى مَا يُلَازِمُهُ فِي الذِّهْنِ بِالِالْتِزَامِ،

ایساغوجی (مدخل): لفظِ دال بر آنچه برای آن وضع شده است به مطابقه دلالت می‌کند، و بر جزء آن، اگر جزئی داشته باشد، به تضمن، و بر آنچه در ذهن همراه آن است به التزام،

p. 5–6

• لفظ
• دلالت مطابقی
• دلالت تضمنی
• دلالت التزامی

كَالإِنْسَانِ، فَإِنَّهُ يَدُلُّ عَلَى الْحَيَوَانِ النَّاطِقِ بِالْمُطَابَقَةِ، وَعَلَى أَحَدِهِمَا بِالتَّضَمُّنِ، وَعَلَى قَابِلِ الْعِلْمِ وَصَنْعَةِ الْكِتَابَةِ بِالِالْتِزَامِ؛

مانند «انسان»: که بر «حیوان ناطق» به مطابقه دلالت می‌کند، و بر یکی از آن دو به تضمن، و بر «قابل علم و صنعت کتابت» به التزام.

p. 6

• دلالت مطابقی
• دلالت تضمنی
• دلالت التزامی

وَالدَّلَالَةُ فِعْلِيَّةٌ وَعَقْلِيَّةٌ وَطَبِيعِيَّةٌ وَوَضْعِيَّةٌ.

دلالت یا به فعل است، یا به عقل، یا به طبع، یا به وضع.

p. 6

ثُمَّ اللَّفْظُ إِمَّا مُفْرَدٌ: وَهُوَ الَّذِي لَا يُرَادُ بِالْجُزْءِ مِنْهُ دَلَالَةٌ عَلَى جُزْءِ مَعْنَاهُ كَالإِنْسَانِ، وَإِمَّا مُؤَلَّفٌ: وَهُوَ الَّذِي لَا يَكُونُ كَذَلِكَ كَرَامِي الْحِجَارَةِ.

سپس، لفظ یا مفرد است، یعنی لفظی که از جزء آن دلالت بر جزء معنایش قصد نمی‌شود، مانند «انسان»؛ یا مرکب، یعنی لفظی که چنین نیست، مانند «پرتاب‌کنندهٔ سنگ‌ها».

p. 6

• لفظ مفرد
• لفظ مرکب

وَالْمُفْرَدُ إِمَّا كُلِّيٌّ: وَهُوَ الَّذِي لَا يَمْنَعُ نَفْسُ تَصَوُّرِ مَفْهُومِهِ وُقُوعَ الشَّرِكَةِ فِيهِ كَالإِنْسَانِ، وَإِمَّا جُزْئِيٌّ: وَهُوَ الَّذِي يَمْنَعُ نَفْسُ تَصَوُّرِ مَفْهُومِهِ ذَلِكَ كَزَيْدٍ عَلَمًا.

لفظ مفرد یا کلی است، یعنی لفظی که معنایش، به صرفِ تصور شدن، مانع از آن نیست که میان کثیرین مشترک باشد، مانند «انسان»؛ یا جزئی، یعنی لفظی که معنایش، به صرفِ تصور شدن، مانع از آن است، مانند «زید» هنگامی که نام خاص باشد.

p. 6

• کلی
• جزئی

وَالْكُلِّيُّ إِمَّا ذَاتِيٌّ: وَهُوَ الَّذِي يَدْخُلُ فِي حَقِيقَةِ جُزْئِيَّاتِهِ كَالْحَيَوَانِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الإِنْسَانِ وَالْفَرَسِ، وَإِمَّا عَرَضِيٌّ: وَهُوَ الَّذِي يُخَالِفُهُ كَالضَّاحِكِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الإِنْسَانِ.

کلی یا ذاتی است، یعنی آنچه در حقیقتِ جزئیاتش داخل است، مانند «حیوان» نسبت به انسان و اسب؛ یا عرضی، یعنی آنچه چنین نیست، مانند «ضاحک» نسبت به انسان.

p. 6

• کلی ذاتی
• کلی عرضی

وَالذَّاتِيُّ إِمَّا مَقُولٌ فِي جَوَابِ: مَا هُوَ، بِحَسَبِ الشَّرِكَةِ الْمَحْضَةِ، كَالْحَيَوَانِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الإِنْسَانِ وَالْفَرَسِ، وَهُوَ الْجِنْسُ، وَيُرْسَمُ بِأَنَّهُ كُلِّيٌّ مَقُولٌ عَلَى كَثِيرِينَ مُخْتَلِفِينَ بِالْحَقَائِقِ فِي جَوَابِ: مَا هُوَ؛

ذاتی یا در جواب «چیست؟» به حسب اشتراک محض گفته می‌شود، مانند «حیوان» نسبت به انسان و اسب: این جنس است، و چنین رسم می‌شود که کلی‌ای است که در جواب «چیست؟» بر امور بسیاری گفته می‌شود که در حقیقت با هم مختلف‌اند؛

p. 7

• جنس

وَإِمَّا مَقُولٌ فِي جَوَابِ: مَا هُوَ، بِحَسَبِ الشَّرِكَةِ وَالْخُصُوصِيَّةِ مَعًا، كَالإِنْسَانِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى زَيْدٍ وَعَمْرٍو وَهُوَ النَّوْعُ، وَيُرْسَمُ بِأَنَّهُ كُلِّيٌّ مَقُولٌ عَلَى كَثِيرِينَ مُخْتَلِفِينَ بِالْعَدَدِ دُونَ الْحَقِيقَةِ فِي جَوَابِ: مَا هُوَ؛

یا در جواب «چیست؟» به حسب اشتراک و خصوصیت با هم گفته می‌شود، مانند «انسان» نسبت به زید و عمرو: این نوع است، و چنین رسم می‌شود که کلی‌ای است که در جواب «چیست؟» بر امور بسیاری گفته می‌شود که در عدد با هم مختلف‌اند، نه در حقیقت؛

p. 7

• نوع

وَإِمَّا غَيْرُ مَقُولٍ فِي جَوَابِ: مَا هُوَ، بَلْ مَقُولٌ فِي جَوَابِ: أَيُّ شَيْءٍ هُوَ فِي ذَاتِهِ، وَهُوَ الَّذِي يُمَيِّزُ الشَّيْءَ عَمَّا يُشَارِكُهُ فِي الْجِنْسِ، كَالنَّاطِقِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الإِنْسَانِ، وَهُوَ الْفَصْلُ، وَيُرْسَمُ بِأَنَّهُ كُلِّيٌّ يُقَالُ عَلَى الشَّيْءِ فِي جَوَابِ: أَيُّ شَيْءٍ هُوَ فِي ذَاتِهِ.

یا در جواب «چیست؟» گفته نمی‌شود، بلکه در جواب «در ذات خود کدام چیز است؟» گفته می‌شود، و چیزی را از آنچه در جنس با آن شریک است جدا می‌کند، مانند «ناطق» نسبت به انسان: این فصل است، و چنین رسم می‌شود که کلی‌ای است که در جواب «در ذات خود کدام چیز است؟» بر چیزی گفته می‌شود.

p. 7

• فصل

وَأَمَّا الْعَرَضِيُّ فَإِمَّا أَنْ يَمْتَنِعَ انْفِكَاكُهُ عَنِ الْمَاهِيَّةِ وَهُوَ الْعَرَضُ اللَّازِمُ، أَوْ لَا يَمْتَنِعَ وَهُوَ الْعَرَضُ الْمُفَارِقُ،

و اما عرضی: یا جدا شدنش از ماهیت ممتنع است، که عرض لازم است، یا ممتنع نیست، که عرض مفارق است.

p. 7–8

• کلی عرضی

وَكُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا إِمَّا أَنْ يَخْتَصَّ بِحَقِيقَةٍ وَاحِدَةٍ وَهُوَ الْخَاصَّةُ كَالضَّاحِكِ بِالْقُوَّةِ وَالْفِعْلِ لِلإِنْسَانِ، وَتُرْسَمُ بِأَنَّهَا كُلِّيَّةٌ تُقَالُ عَلَى مَا تَحْتَ حَقِيقَةٍ وَاحِدَةٍ فَقَطْ قَوْلًا عَرَضِيًّا؛

هر یک از این دو یا تنها به یک حقیقت اختصاص دارد، که عرض خاص است، مانند «ضاحک»، بالقوه و بالفعل، برای انسان؛ و چنین رسم می‌شود که کلی‌ای است که تنها بر آنچه تحت یک حقیقت است به‌طور عرضی گفته می‌شود؛

p. 8

• عرض خاص

وَإِمَّا أَنْ يَعُمَّ حَقَائِقَ فَوْقَ وَاحِدَةٍ وَهُوَ الْعَرَضُ الْعَامُّ كَالْمُتَنَفِّسِ بِالْقُوَّةِ وَالْفِعْلِ بِالنِّسْبَةِ لِلإِنْسَانِ وَغَيْرِهِ مِنَ الْحَيَوَانَاتِ، وَيُرْسَمُ بِأَنَّهُ كُلِّيٌّ يُقَالُ عَلَى مَا تَحْتَ حَقَائِقَ مُخْتَلِفَةٍ قَوْلًا عَرَضِيًّا.

یا بیش از یک حقیقت را فرا می‌گیرد، که عرض عام است، مانند «متنفس»، بالقوه و بالفعل، نسبت به انسان و دیگر حیوانات؛ و چنین رسم می‌شود که کلی‌ای است که بر آنچه تحت حقیقت‌های مختلف است به‌طور عرضی گفته می‌شود.

p. 8

• عرض عام

الْحَدُّ: قَوْلٌ دَالٌّ عَلَى مَاهِيَّةِ الشَّيْءِ، وَهُوَ الَّذِي يَتَرَكَّبُ مِنْ جِنْسِ الشَّيْءِ وَفَصْلِهِ الْقَرِيبَيْنِ، كَالْحَيَوَانِ النَّاطِقِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الإِنْسَانِ، وَهُوَ الْحَدُّ التَّامُّ؛

حد سخنی است که بر ماهیت چیزی دلالت می‌کند. هرگاه از جنس قریب و فصل قریبِ آن چیز ترکیب شود، مانند «حیوان ناطق» برای انسان، حد تام است.

p. 8

• قول شارح
• حد

وَالْحَدُّ النَّاقِصُ: وَهُوَ الَّذِي يَتَرَكَّبُ مِنْ جِنْسِ الشَّيْءِ الْبَعِيدِ وَفَصْلِهِ الْقَرِيبِ، كَالْجِسْمِ النَّاطِقِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الإِنْسَانِ.

حد ناقص از جنس بعید و فصل قریبِ آن چیز ترکیب می‌شود، مانند «جسم ناطق» برای انسان.

p. 8

• حد

وَالرَّسْمُ التَّامُّ: وَهُوَ الَّذِي يَتَرَكَّبُ مِنْ جِنْسِ الشَّيْءِ الْقَرِيبِ وَخَوَاصِّهِ اللَّازِمَةِ لَهُ، كَالْحَيَوَانِ الضَّاحِكِ فِي تَعْرِيفِ الإِنْسَانِ؛

رسم تام از جنس قریبِ آن چیز و خواصی که لازم آن‌اند ترکیب می‌شود، مانند «حیوان ضاحک» در تعریف انسان؛

p. 9

• رسم

وَالرَّسْمُ النَّاقِصُ: وَهُوَ الَّذِي يَتَرَكَّبُ مِنْ عَرَضِيَّاتٍ تَخْتَصُّ جُمْلَتُهَا بِحَقِيقَةٍ وَاحِدَةٍ، كَقَوْلِنَا فِي تَعْرِيفِ الإِنْسَانِ: إِنَّهُ مَاشٍ عَلَى قَدَمَيْهِ، عَرِيضُ الأَظْفَارِ، بَادِي الْبَشَرَةِ، مُسْتَقِيمُ الْقَامَةِ، ضَحَّاكٌ بِالطَّبْعِ.

و رسم ناقص از عرضی‌هایی ترکیب می‌شود که مجموعشان تنها به یک حقیقت اختصاص دارد، چنان‌که در تعریف انسان می‌گوییم: بر دو پای خود راه می‌رود، ناخن‌هایی پهن، پوستی برهنه و قامتی راست دارد، و بالطبع می‌خندد.

p. 9

• رسم

الْقَضِيَّةُ: قَوْلٌ يَصِحُّ أَنْ يُقَالَ لِقَائِلِهِ: إِنَّهُ صَادِقٌ فِيهِ أَوْ كَاذِبٌ.

قضیه سخنی است که درست است به گوینده‌اش گفته شود که در آن راست می‌گوید یا دروغ.

p. 9

• قضیه

وَهِيَ إِمَّا حَمْلِيَّةٌ كَقَوْلِنَا: زَيْدٌ كَاتِبٌ، وَإِمَّا شَرْطِيَّةٌ مُتَّصِلَةٌ كَقَوْلِنَا: إِنْ كَانَتِ الشَّمْسُ طَالِعَةً فَالنَّهَارُ مَوْجُودٌ، وَإِمَّا شَرْطِيَّةٌ مُنْفَصِلَةٌ كَقَوْلِنَا: الْعَدَدُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ زَوْجًا أَوْ فَرْدًا.

قضیه یا حملیه است، مانند «زید نویسنده است»؛ یا شرطیهٔ متصله، مانند «اگر خورشید طلوع کرده باشد، روز است»؛ یا شرطیهٔ منفصله، مانند «عدد یا زوج است یا فرد».

p. 9

• قضیهٔ حملیه
• قضیهٔ شرطیه
• شرطیهٔ متصله
• شرطیهٔ منفصله

وَالْجُزْءُ الأَوَّلُ مِنَ الْحَمْلِيَّةِ يُسَمَّى: مَوْضُوعًا، وَالثَّانِي: مَحْمُولًا؛ وَالْجُزْءُ الأَوَّلُ مِنَ الشَّرْطِيَّةِ يُسَمَّى: مُقَدَّمًا، وَالثَّانِي: تَالِيًا.

جزء نخست حملیه موضوع و جزء دوم آن محمول نامیده می‌شود؛ جزء نخست شرطیه مقدَّم و جزء دوم آن تالی نامیده می‌شود.

p. 9

• موضوع
• محمول
• قضیهٔ شرطیه

وَالْقَضِيَّةُ إِمَّا مُوجَبَةٌ كَقَوْلِنَا: زَيْدٌ كَاتِبٌ، وَإِمَّا سَالِبَةٌ كَقَوْلِنَا: زَيْدٌ لَيْسَ بِكَاتِبٍ.

قضیه یا موجبه است، مانند «زید نویسنده است»، یا سالبه، مانند «زید نویسنده نیست».

p. 10

• قضیه

وَكُلُّ وَاحِدَةٍ مِنْهُمَا إِمَّا مَخْصُوصَةٌ كَمَا ذَكَرْنَا، وَإِمَّا كُلِّيَّةٌ مُسَوَّرَةٌ كَقَوْلِنَا: كُلُّ إِنْسَانٍ كَاتِبٌ، وَلَا شَيْءَ مِنَ الإِنْسَانِ بِكَاتِبٍ، وَإِمَّا جُزْئِيَّةٌ مُسَوَّرَةٌ كَقَوْلِنَا: بَعْضُ الإِنْسَانِ كَاتِبٌ، وَبَعْضُ الإِنْسَانِ لَيْسَ بِكَاتِبٍ، وَإِمَّا أَنْ لَا يَكُونَ كَذَلِكَ وَتُسَمَّى: مُهْمَلَةً كَقَوْلِنَا: الإِنْسَانُ كَاتِبٌ، وَالإِنْسَانُ لَيْسَ بِكَاتِبٍ.

هر یک از این دو یا شخصیه است، مانند مثال‌هایی که گذشت؛ یا کلیه و دارای سور، مانند «هر انسانی نویسنده است» و «هیچ انسانی نویسنده نیست»؛ یا جزئیه و دارای سور، مانند «بعضی انسان‌ها نویسنده‌اند» و «بعضی انسان‌ها نویسنده نیستند»؛ یا هیچ‌یک از این‌ها نیست، و در این صورت مهمله نامیده می‌شود، مانند «انسان نویسنده است» و «انسان نویسنده نیست».

p. 10

• قضیهٔ محصوره

وَالْمُتَّصِلَةُ إِمَّا لُزُومِيَّةٌ كَقَوْلِنَا: إِنْ كَانَتِ الشَّمْسُ طَالِعَةً فَالنَّهَارُ مَوْجُودٌ، وَإِمَّا اتِّفَاقِيَّةٌ كَقَوْلِنَا: إِنْ كَانَ الإِنْسَانُ نَاطِقًا فَالْحِمَارُ نَاهِقٌ؛

متصله یا لزومیه است، مانند «اگر خورشید طلوع کرده باشد، روز است»، یا اتفاقیه، مانند «اگر انسان ناطق باشد، الاغ عرعر می‌کند».

p. 10

• شرطیهٔ متصله

وَالْمُنْفَصِلَةُ إِمَّا حَقِيقِيَّةٌ كَقَوْلِنَا: الْعَدَدُ إِمَّا زَوْجٌ وَإِمَّا فَرْدٌ.

منفصله یا حقیقیه است، مانند «عدد یا زوج است یا فرد».

p. 10

• شرطیهٔ منفصله

وَهِيَ إِمَّا مَانِعَةُ الْجَمْعِ وَالْخُلُوِّ مَعًا كَمَا ذَكَرْنَا، وَإِمَّا مَانِعَةُ الْجَمْعِ فَقَطْ كَقَوْلِنَا: هَذَا الشَّيْءُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ شَجَرًا أَوْ حَجَرًا، وَإِمَّا مَانِعَةُ الْخُلُوِّ فَقَطْ كَقَوْلِنَا: زَيْدٌ إِمَّا أَنْ يَكُونَ فِي الْبَحْرِ، وَإِمَّا أَنْ لَا يَغْرَقَ.

منفصله یا هم اجتماع دو جزء را منع می‌کند و هم ارتفاع هر دو را، مانند مثالی که گذشت؛ یا تنها اجتماعشان را منع می‌کند، مانند «این چیز یا درخت است یا سنگ»؛ یا تنها ارتفاع هر دو را منع می‌کند، مانند «زید یا در دریاست یا غرق نمی‌شود».

p. 10–11

• شرطیهٔ منفصله

وَقَدْ تَكُونُ الْمُنْفَصِلَاتُ ذَوَاتِ أَجْزَاءٍ كَقَوْلِنَا: الْعَدَدُ إِمَّا زَائِدٌ أَوْ نَاقِصٌ أَوْ مُسَاوٍ.

منفصله‌ها ممکن است بیش از دو جزء داشته باشند، مانند «عدد یا زائد است، یا ناقص، یا تام».

p. 11

• شرطیهٔ منفصله

وَالتَّنَاقُضُ هُوَ: اخْتِلَافُ قَضِيَّتَيْنِ بِالإِيجَابِ وَالسَّلْبِ، بِحَيْثُ يَقْتَضِي لِذَاتِهِ أَنْ تَكُونَ إِحْدَاهُمَا صَادِقَةً وَالأُخْرَى كَاذِبَةً، كَقَوْلِنَا: زَيْدٌ كَاتِبٌ، زَيْدٌ لَيْسَ بِكَاتِبٍ.

تناقض اختلاف دو قضیه در ایجاب و سلب است، به گونه‌ای که به ذات خود اقتضا کند یکی صادق و دیگری کاذب باشد، مانند «زید نویسنده است» و «زید نویسنده نیست».

p. 11

• تناقض

وَلَا يَتَحَقَّقُ ذَلِكَ إِلَّا بَعْدَ اتِّفَاقِهِمَا فِي الْمَوْضُوعِ، وَالْمَحْمُولِ، وَالزَّمَانِ، وَالْمَكَانِ، وَالإِضَافَةِ، وَالْقُوَّةِ، وَالْفِعْلِ، وَالْجُزْءِ، وَالْكُلِّ، وَالشَّرْطِ.

این تنها هنگامی محقق می‌شود که آن دو در موضوع، محمول، زمان، مکان، اضافه، قوه، فعل، جزء، کل و شرط با هم متفق باشند.

p. 11

• تناقض

وَنَقِيضُ الْمُوجَبَةِ الْكُلِّيَّةِ إِنَّمَا هِيَ السَّالِبَةُ الْجُزْئِيَّةُ، كَقَوْلِنَا: كُلُّ إِنْسَانٍ حَيَوَانٌ، وَبَعْضُ الإِنْسَانِ لَيْسَ بِحَيَوَانٍ. وَنَقِيضُ السَّالِبَةِ الْكُلِّيَّةِ إِنَّمَا هِيَ الْمُوجَبَةُ الْجُزْئِيَّةُ، كَقَوْلِنَا: لَا شَيْءَ مِنَ الإِنْسَانِ بِحَيَوَانٍ، وَبَعْضُ الإِنْسَانِ حَيَوَانٌ.

نقیضِ موجبهٔ کلیه سالبهٔ جزئیه است، مانند «هر انسانی حیوان است» و «بعضی انسان‌ها حیوان نیستند»؛ و نقیضِ سالبهٔ کلیه موجبهٔ جزئیه است، مانند «هیچ انسانی حیوان نیست» و «بعضی انسان‌ها حیوان‌اند».

p. 11–12

• تناقض

وَالْمَحْصُورَتَانِ لَا يَتَحَقَّقُ التَّنَاقُضُ بَيْنَهُمَا إِلَّا بَعْدَ اخْتِلَافِهِمَا فِي الْكَمِّيَّةِ، لِأَنَّ الْكُلِّيَّتَيْنِ قَدْ تَكْذِبَانِ كَقَوْلِنَا: كُلُّ إِنْسَانٍ كَاتِبٌ، وَلَا شَيْءَ مِنَ الإِنْسَانِ بِكَاتِبٍ، وَالْجُزْئِيَّتَيْنِ قَدْ تَصْدُقَانِ كَقَوْلِنَا: بَعْضُ الإِنْسَانِ كَاتِبٌ، وَبَعْضُ الإِنْسَانِ لَيْسَ بِكَاتِبٍ.

میان دو قضیهٔ محصوره تنها هنگامی تناقض هست که در کمیت مختلف باشند، زیرا دو کلیه ممکن است هر دو کاذب باشند، مانند «هر انسانی نویسنده است» و «هیچ انسانی نویسنده نیست»، و دو جزئیه ممکن است هر دو صادق باشند، مانند «بعضی انسان‌ها نویسنده‌اند» و «بعضی انسان‌ها نویسنده نیستند».

p. 12

• تناقض
• قضیهٔ محصوره

الْعَكْسُ هُوَ: أَنْ يُصَيَّرَ الْمَوْضُوعُ مَحْمُولًا، وَالْمَحْمُولُ مَوْضُوعًا، مَعَ بَقَاءِ السَّلْبِ وَالإِيجَابِ بِحَالِهِ، وَالتَّصْدِيقِ وَالتَّكْذِيبِ بِحَالِهِ.

عکس آن است که موضوع، محمول و محمول، موضوع قرار داده شود، در حالی که سلب یا ایجاب به حال خود باقی بماند، و صدق یا کذب نیز به حال خود باقی بماند.

p. 12

• عکس مستوی

وَالْمُوجَبَةُ الْكُلِّيَّةُ لَا تَنْعَكِسُ كُلِّيَّةً، إِذْ يَصْدُقُ قَوْلُنَا: كُلُّ إِنْسَانٍ حَيَوَانٌ، وَلَا يَصْدُقُ: كُلُّ حَيَوَانٍ إِنْسَانٌ، بَلْ تَنْعَكِسُ جُزْئِيَّةً، لِأَنَّا إِذَا قُلْنَا: كُلُّ إِنْسَانٍ حَيَوَانٌ، يَصْدُقُ: بَعْضُ الْحَيَوَانِ إِنْسَانٌ، فَإِنَّا نَجِدُ الْمَوْضُوعَ شَيْئًا مَوْصُوفًا بِالإِنْسَانِ وَالْحَيَوَانِ، فَيَكُونُ: بَعْضُ الْحَيَوَانِ إِنْسَانًا.

موجبهٔ کلیه به کلیه عکس نمی‌شود: «هر انسانی حیوان است» صادق است، اما «هر حیوانی انسان است» صادق نیست. به جزئیه عکس می‌شود: هرگاه بگوییم «هر انسانی حیوان است»، «بعضی حیوان‌ها انسان‌اند» صادق است، زیرا موضوع را چیزی می‌یابیم که هم به انسان و هم به حیوان متصف است، پس بعضی حیوان‌ها انسان‌اند.

p. 13

• عکس مستوی

وَالْمُوجَبَةُ الْجُزْئِيَّةُ أَيْضًا تَنْعَكِسُ جُزْئِيَّةً بِهَذِهِ الْحُجَّةِ، وَالسَّالِبَةُ الْكُلِّيَّةُ تَنْعَكِسُ سَالِبَةً كُلِّيَّةً، وَذَلِكَ بَيِّنٌ بِنَفْسِهِ، فَإِنَّهُ إِذَا صَدَقَ: لَا شَيْءَ مِنَ الإِنْسَانِ بِحَجَرٍ، صَدَقَ: لَا شَيْءَ مِنَ الْحَجَرِ بِإِنْسَانٍ.

موجبهٔ جزئیه نیز به همین حجت به جزئیه عکس می‌شود. سالبهٔ کلیه به سالبهٔ کلیه عکس می‌شود، و این به خودی خود روشن است: اگر «هیچ انسانی سنگ نیست» صادق باشد، «هیچ سنگی انسان نیست» صادق است.

p. 13

• عکس مستوی

وَالسَّالِبَةُ الْجُزْئِيَّةُ لَا عَكْسَ لَهَا لُزُومًا، فَإِنَّهُ يَصْدُقُ: بَعْضُ الْحَيَوَانِ لَيْسَ بِإِنْسَانٍ، وَلَا يَصْدُقُ عَكْسُهُ.

سالبهٔ جزئیه عکسی ندارد که لزوماً از آن به دست آید: «بعضی حیوان‌ها انسان نیستند» صادق است، اما عکس آن صادق نیست.

p. 13

• عکس مستوی

الْقِيَاسُ هُوَ: قَوْلٌ مُؤَلَّفٌ مِنْ أَقْوَالٍ، مَتَى سُلِّمَتْ لَزِمَ عَنْهَا لِذَاتِهَا قَوْلٌ آخَرُ.

قیاس سخنی است مرکب از چند سخن، به گونه‌ای که هرگاه پذیرفته شوند، سخن دیگری به ذات خود از آن‌ها لازم آید.

p. 13–14

• قیاس

وَهُوَ إِمَّا اقْتِرَانِيٌّ كَقَوْلِنَا: كُلُّ جِسْمٍ مُؤَلَّفٌ، وَكُلُّ مُؤَلَّفٍ حَادِثٌ، فَكُلُّ جِسْمٍ حَادِثٌ؛ وَإِمَّا اسْتِثْنَائِيٌّ كَقَوْلِنَا: إِنْ كَانَتِ الشَّمْسُ طَالِعَةً فَالنَّهَارُ مَوْجُودٌ، لَكِنِ النَّهَارُ لَيْسَ بِمَوْجُودٍ، فَالشَّمْسُ لَيْسَتْ بِطَالِعَةٍ.

قیاس یا اقترانی است، مانند «هر جسمی مؤلَّف است، و هر مؤلَّفی حادث است، پس هر جسمی حادث است»؛ یا استثنائی، مانند «اگر خورشید طلوع کرده باشد، روز است؛ ولی روز نیست، پس خورشید طلوع نکرده است».

p. 14

• قیاس اقترانی
• قیاس استثنائی

وَالْمُكَرَّرُ بَيْنَ مُقَدِّمَتَيِ الْقِيَاسِ يُسَمَّى: حَدًّا أَوْسَطَ، وَمَوْضُوعُ الْمَطْلُوبِ يُسَمَّى: حَدًّا أَصْغَرَ، وَمَحْمُولُهُ يُسَمَّى: حَدًّا أَكْبَرَ؛ وَالْمُقَدِّمَةُ الَّتِي فِيهَا الأَصْغَرُ تُسَمَّى: صُغْرَى، وَالَّتِي فِيهَا الأَكْبَرُ تُسَمَّى: كُبْرَى، وَهَيْئَةُ التَّأْلِيفِ تُسَمَّى: شَكْلًا.

آنچه در هر دو مقدمهٔ قیاس تکرار می‌شود حد وسط نامیده می‌شود؛ موضوعِ نتیجهٔ مطلوب حد اصغر و محمول آن حد اکبر نامیده می‌شود. مقدمه‌ای که حد اصغر را در بر دارد صغری، و آنکه حد اکبر را در بر دارد کبری نامیده می‌شود، و هیئتِ ترکیب آن دو شکل نامیده می‌شود.

p. 14

• حد وسط
• صغری و کبری
• شکل

وَالأَشْكَالُ أَرْبَعَةٌ، لِأَنَّ الْحَدَّ الأَوْسَطَ إِنْ كَانَ مَحْمُولًا فِي الصُّغْرَى مَوْضُوعًا فِي الْكُبْرَى فَهُوَ: الشَّكْلُ الأَوَّلُ، وَإِنْ كَانَ مَحْمُولًا فِيهِمَا فَهُوَ: الشَّكْلُ الثَّانِي، وَإِنْ كَانَ مَوْضُوعًا فِيهِمَا فَهُوَ: الشَّكْلُ الثَّالِثُ، وَإِنْ كَانَ مَوْضُوعًا فِي الصُّغْرَى مَحْمُولًا فِي الْكُبْرَى فَهُوَ: الشَّكْلُ الرَّابِعُ.

اشکال چهار است، زیرا اگر حد وسط در صغری محمول و در کبری موضوع باشد، شکل اول است؛ اگر در هر دو محمول باشد، شکل دوم؛ اگر در هر دو موضوع باشد، شکل سوم؛ و اگر در صغری موضوع و در کبری محمول باشد، شکل چهارم.

p. 14–15

• شکل
• حد وسط

وَالثَّانِي يَرْتَدُّ إِلَى الأَوَّلِ بِعَكْسِ الْكُبْرَى، وَالثَّالِثُ يَرْتَدُّ إِلَيْهِ بِعَكْسِ الصُّغْرَى، وَالرَّابِعُ يَرْتَدُّ إِلَيْهِ بِعَكْسِ التَّرْتِيبِ أَوْ بِعَكْسِ الْمُقَدِّمَتَيْنِ جَمِيعًا.

شکل دوم با عکسِ کبری به شکل اول بازگردانده می‌شود، شکل سوم با عکسِ صغری، و شکل چهارم با جابه‌جا کردن ترتیب مقدمات یا با عکسِ هر دو مقدمه.

p. 15

• شکل
• عکس مستوی

وَالْكَامِلُ الْبَيِّنُ الإِنْتَاجِ هُوَ الأَوَّلُ، وَالرَّابِعُ مِنْهَا بَعِيدٌ عَنِ الطَّبْعِ جِدًّا، وَالَّذِي لَهُ طَبْعٌ مُسْتَقِيمٌ وَعَقْلٌ سَلِيمٌ لَا يَحْتَاجُ إِلَى رَدِّ الثَّانِي إِلَى الأَوَّلِ؛ وَإِنَّمَا يُنْتِجُ الثَّانِي عِنْدَ اخْتِلَافِ مُقَدِّمَتَيْهِ بِالإِيجَابِ وَالسَّلْبِ.

شکل کامل، که نتیجه‌اش بیّن است، شکل اول است؛ شکل چهارم از اندیشهٔ طبیعی بسیار دور است. کسی که طبعی مستقیم و عقلی سلیم دارد نیازی ندارد که شکل دوم را به شکل اول بازگرداند. شکل دوم تنها هنگامی منتج است که مقدماتش در ایجاب و سلب مختلف باشند.

p. 15

• شکل

وَالشَّكْلُ الأَوَّلُ هُوَ الَّذِي جُعِلَ مِعْيَارَ الْعُلُومِ، فَنُورِدُهُ هُنَا لِيُجْعَلَ دُسْتُورًا، وَيُسْتَنْتَجَ مِنْهُ الْمَطَالِبُ كُلُّهَا.

شکل اول همان است که معیار علوم قرار داده شده است؛ از این رو آن را در اینجا می‌آوریم تا قاعده‌ای باشد که هر نتیجهٔ مطلوبی از آن به دست آید.

p. 15

• شکل

وَضُرُوبُهُ الْمُنْتِجَةُ أَرْبَعَةٌ: الضَّرْبُ الأَوَّلُ: كُلُّ جِسْمٍ مُؤَلَّفٌ، وَكُلُّ مُؤَلَّفٍ حَادِثٌ، فَكُلُّ جِسْمٍ حَادِثٌ. الثَّانِي: كُلُّ جِسْمٍ مُؤَلَّفٌ، وَلَا شَيْءَ مِنَ الْمُؤَلَّفِ بِقَدِيمٍ، فَلَا شَيْءَ مِنَ الْجِسْمِ بِقَدِيمٍ. الثَّالِثُ: بَعْضُ الْجِسْمِ مُؤَلَّفٌ، وَكُلُّ مُؤَلَّفٍ حَادِثٌ، فَبَعْضُ الْجِسْمِ حَادِثٌ. الرَّابِعُ: بَعْضُ الْجِسْمِ مُؤَلَّفٌ، وَلَا شَيْءَ مِنَ الْمُؤَلَّفِ بِقَدِيمٍ، فَبَعْضُ الْجِسْمِ لَيْسَ بِقَدِيمٍ.

ضروب منتجِ آن چهار است. اول: هر جسمی مؤلَّف است، و هر مؤلَّفی حادث است، پس هر جسمی حادث است. دوم: هر جسمی مؤلَّف است، و هیچ مؤلَّفی قدیم نیست، پس هیچ جسمی قدیم نیست. سوم: بعضی جسم‌ها مؤلَّف‌اند، و هر مؤلَّفی حادث است، پس بعضی جسم‌ها حادث‌اند. چهارم: بعضی جسم‌ها مؤلَّف‌اند، و هیچ مؤلَّفی قدیم نیست، پس بعضی جسم‌ها قدیم نیستند.

p. 15–16

• شکل
• صغری و کبری

وَالْقِيَاسُ الِاقْتِرَانِيُّ يَتَرَكَّبُ إِمَّا مِنَ الْحَمْلِيَّتَيْنِ كَمَا مَرَّ؛ وَإِمَّا مِنَ الْمُتَّصِلَتَيْنِ كَقَوْلِنَا: إِنْ كَانَتِ الشَّمْسُ طَالِعَةً فَالنَّهَارُ مَوْجُودٌ، وَإِنْ كَانَ النَّهَارُ مَوْجُودًا فَالأَرْضُ مُضِيئَةٌ، يُنْتِجُ: إِنْ كَانَتِ الشَّمْسُ طَالِعَةً فَالأَرْضُ مُضِيئَةٌ؛

قیاس اقترانی یا از دو حملیه ترکیب می‌شود، چنان‌که گذشت؛ یا از دو متصله، مانند «اگر خورشید طلوع کرده باشد، روز است؛ و اگر روز باشد، زمین روشن است»، که نتیجه می‌دهد «اگر خورشید طلوع کرده باشد، زمین روشن است»؛

p. 16

• قیاس اقترانی
• شرطیهٔ متصله

وَإِمَّا مِنَ الْمُنْفَصِلَتَيْنِ كَقَوْلِنَا: كُلُّ عَدَدٍ إِمَّا زَوْجٌ أَوْ فَرْدٌ، وَكُلُّ زَوْجٍ فَهُوَ إِمَّا زَوْجُ الزَّوْجِ أَوْ زَوْجُ الْفَرْدِ، يُنْتِجُ: كُلُّ عَدَدٍ إِمَّا فَرْدٌ أَوْ زَوْجُ الزَّوْجِ أَوْ زَوْجُ الْفَرْدِ.

یا از دو منفصله، مانند «هر عددی یا زوج است یا فرد، و هر عدد زوجی یا زوج‌الزوج است یا زوج‌الفرد»، که نتیجه می‌دهد «هر عددی یا فرد است، یا زوج‌الزوج، یا زوج‌الفرد»؛

p. 16

• قیاس اقترانی
• شرطیهٔ منفصله

أَوْ مِنْ حَمْلِيَّةٍ وَمُتَّصِلَةٍ، كَقَوْلِنَا: كُلَّمَا كَانَ هَذَا إِنْسَانًا فَهُوَ حَيَوَانٌ، وَكُلُّ حَيَوَانٍ جِسْمٌ، يُنْتِجُ: كُلَّمَا كَانَ هَذَا إِنْسَانًا فَهُوَ جِسْمٌ؛

یا از یک حملیه و یک متصله، مانند «هرگاه این انسان باشد، حیوان است؛ و هر حیوانی جسم است»، که نتیجه می‌دهد «هرگاه این انسان باشد، جسم است»؛

p. 16

• قیاس اقترانی
• قضیهٔ حملیه
• شرطیهٔ متصله

وَإِمَّا مِنْ حَمْلِيَّةٍ وَمُنْفَصِلَةٍ، كَقَوْلِنَا: كُلُّ عَدَدٍ إِمَّا زَوْجٌ أَوْ فَرْدٌ، وَكُلُّ زَوْجٍ فَهُوَ مُنْقَسِمٌ بِمُتَسَاوِيَيْنِ، يُنْتِجُ: كُلُّ عَدَدٍ إِمَّا فَرْدٌ أَوْ مُنْقَسِمٌ بِمُتَسَاوِيَيْنِ؛

یا از یک حملیه و یک منفصله، مانند «هر عددی یا زوج است یا فرد، و هر عدد زوجی به دو جزء برابر تقسیم می‌شود»، که نتیجه می‌دهد «هر عددی یا فرد است یا به دو جزء برابر تقسیم می‌شود»؛

p. 16–17

• قیاس اقترانی
• قضیهٔ حملیه
• شرطیهٔ منفصله

أَوْ مِنْ مُتَّصِلَةٍ وَمُنْفَصِلَةٍ، كَقَوْلِنَا: كُلَّمَا كَانَ هَذَا إِنْسَانًا فَهُوَ حَيَوَانٌ، وَكُلُّ حَيَوَانٍ فَهُوَ إِمَّا أَبْيَضُ أَوْ أَسْوَدُ، يُنْتِجُ: كُلَّمَا كَانَ هَذَا إِنْسَانًا فَهُوَ إِمَّا أَبْيَضُ أَوْ أَسْوَدُ.

یا از یک متصله و یک منفصله، مانند «هرگاه این انسان باشد، حیوان است؛ و هر حیوانی یا سفید است یا سیاه»، که نتیجه می‌دهد «هرگاه این انسان باشد، یا سفید است یا سیاه».

p. 17

• قیاس اقترانی
• شرطیهٔ متصله
• شرطیهٔ منفصله

وَأَمَّا الْقِيَاسُ الِاسْتِثْنَائِيُّ فَالشَّرْطِيَّةُ الْمَوْضُوعَةُ فِيهِ إِنْ كَانَتْ مُتَّصِلَةً، فَاسْتِثْنَاءُ عَيْنِ الْمُقَدَّمِ يُنْتِجُ عَيْنَ التَّالِي، كَقَوْلِنَا: إِنْ كَانَ هَذَا إِنْسَانًا فَهُوَ حَيَوَانٌ، لَكِنَّهُ إِنْسَانٌ، فَهُوَ حَيَوَانٌ.

و اما قیاس استثنائی: اگر شرطیهٔ آن متصله باشد، استثنای عینِ مقدَّم عینِ تالی را نتیجه می‌دهد، مانند «اگر این انسان باشد، حیوان است؛ ولی انسان است، پس حیوان است».

p. 17

• قیاس استثنائی
• شرطیهٔ متصله

وَاسْتِثْنَاءُ نَقِيضِ التَّالِي يُنْتِجُ نَقِيضَ الْمُقَدَّمِ، كَقَوْلِنَا: إِنْ كَانَ هَذَا إِنْسَانًا فَهُوَ حَيَوَانٌ، لَكِنَّهُ لَيْسَ بِحَيَوَانٍ، فَلَا يَكُونُ إِنْسَانًا؛

و استثنای نقیضِ تالی نقیضِ مقدَّم را نتیجه می‌دهد، مانند «اگر این انسان باشد، حیوان است؛ ولی حیوان نیست، پس انسان نیست».

p. 17

• قیاس استثنائی
• شرطیهٔ متصله
• تناقض

وَإِنْ كَانَتْ مُنْفَصِلَةً فَاسْتِثْنَاءُ عَيْنِ أَحَدِ الْجُزْءَيْنِ يُنْتِجُ نَقِيضَ التَّالِي، كَقَوْلِنَا: الْعَدَدُ إِمَّا زَوْجٌ أَوْ فَرْدٌ، لَكِنَّهُ زَوْجٌ، يُنْتِجُ: أَنَّهُ لَيْسَ بِفَرْدٍ، أَوْ لَكِنَّهُ فَرْدٌ، يُنْتِجُ: أَنَّهُ لَيْسَ بِزَوْجٍ، وَاسْتِثْنَاءُ نَقِيضِ أَحَدِهِمَا يُنْتِجُ عَيْنَ الثَّانِي.

و اگر منفصله باشد، استثنای عینِ یکی از دو جزء نقیضِ دیگری را نتیجه می‌دهد، مانند «عدد یا زوج است یا فرد؛ ولی زوج است»، که نتیجه می‌دهد «فرد نیست»؛ یا «ولی فرد است»، که نتیجه می‌دهد «زوج نیست». و استثنای نقیضِ یکی از آن دو، عینِ دیگری را نتیجه می‌دهد.

p. 17–18

• قیاس استثنائی
• شرطیهٔ منفصله