خانه / تصدیقات / قیاس استثنائی
قفل
قیاس استثنائی القِيَاسُ الاسْتِثْنَائِيّ
خانهتصدیقات · قیاس · 3 از 6
قیاس استثنائی
al-qiyās al-istithnāʾī
القِيَاسُ الاسْتِثْنَائِيّ
است که خودِ یا آن در ذکر شده باشد.
توضیح
این ای را با مقدمه‌ای جمع می‌کند که با «ولی» آغاز می‌شود: «اگر خورشید طلوع کرده باشد، روز است؛ ولی خورشید طلوع کرده است؛ پس روز است.»
به این صورت هم نوشته می‌شود: استثنائی, قیاس شرطی.
در متن
وَهُوَ إِمَّا اقْتِرَانِيٌّ كَقَوْلِنَا: كُلُّ جِسْمٍ مُؤَلَّفٌ، وَكُلُّ مُؤَلَّفٍ حَادِثٌ، فَكُلُّ جِسْمٍ حَادِثٌ؛ وَإِمَّا اسْتِثْنَائِيٌّ كَقَوْلِنَا: إِنْ كَانَتِ الشَّمْسُ طَالِعَةً فَالنَّهَارُ مَوْجُودٌ، لَكِنِ النَّهَارُ لَيْسَ بِمَوْجُودٍ، فَالشَّمْسُ لَيْسَتْ بِطَالِعَةٍ.قیاس یا اقترانی است، مانند «هر جسمی مؤلَّف است، و هر مؤلَّفی حادث است، پس هر جسمی حادث است»؛ یا استثنائی، مانند «اگر خورشید طلوع کرده باشد، روز است؛ ولی روز نیست، پس خورشید طلوع نکرده است».وَأَمَّا الْقِيَاسُ الِاسْتِثْنَائِيُّ فَالشَّرْطِيَّةُ الْمَوْضُوعَةُ فِيهِ إِنْ كَانَتْ مُتَّصِلَةً، فَاسْتِثْنَاءُ عَيْنِ الْمُقَدَّمِ يُنْتِجُ عَيْنَ التَّالِي، كَقَوْلِنَا: إِنْ كَانَ هَذَا إِنْسَانًا فَهُوَ حَيَوَانٌ، لَكِنَّهُ إِنْسَانٌ، فَهُوَ حَيَوَانٌ.و اما قیاس استثنائی: اگر شرطیهٔ آن متصله باشد، استثنای عینِ مقدَّم عینِ تالی را نتیجه می‌دهد، مانند «اگر این انسان باشد، حیوان است؛ ولی انسان است، پس حیوان است».وَاسْتِثْنَاءُ نَقِيضِ التَّالِي يُنْتِجُ نَقِيضَ الْمُقَدَّمِ، كَقَوْلِنَا: إِنْ كَانَ هَذَا إِنْسَانًا فَهُوَ حَيَوَانٌ، لَكِنَّهُ لَيْسَ بِحَيَوَانٍ، فَلَا يَكُونُ إِنْسَانًا؛و استثنای نقیضِ تالی نقیضِ مقدَّم را نتیجه می‌دهد، مانند «اگر این انسان باشد، حیوان است؛ ولی حیوان نیست، پس انسان نیست».وَإِنْ كَانَتْ مُنْفَصِلَةً فَاسْتِثْنَاءُ عَيْنِ أَحَدِ الْجُزْءَيْنِ يُنْتِجُ نَقِيضَ التَّالِي، كَقَوْلِنَا: الْعَدَدُ إِمَّا زَوْجٌ أَوْ فَرْدٌ، لَكِنَّهُ زَوْجٌ، يُنْتِجُ: أَنَّهُ لَيْسَ بِفَرْدٍ، أَوْ لَكِنَّهُ فَرْدٌ، يُنْتِجُ: أَنَّهُ لَيْسَ بِزَوْجٍ، وَاسْتِثْنَاءُ نَقِيضِ أَحَدِهِمَا يُنْتِجُ عَيْنَ الثَّانِي.و اگر منفصله باشد، استثنای عینِ یکی از دو جزء نقیضِ دیگری را نتیجه می‌دهد، مانند «عدد یا زوج است یا فرد؛ ولی زوج است»، که نتیجه می‌دهد «فرد نیست»؛ یا «ولی فرد است»، که نتیجه می‌دهد «زوج نیست». و استثنای نقیضِ یکی از آن دو، عینِ دیگری را نتیجه می‌دهد.اصطلاحات مرتبط
تمرین
خودتان را در قیاس بیازمایید.
رفتن به تمرین · 16 پرسشخودت را بیازما
3 پرسش. با ۶ از ۱۰ یا بیشتر (دو ستاره) اصطلاح بعدی باز می‌شود.
پرسش 1
نشانهٔ قیاس استثنائی چیست؟
در «اگر خورشید طلوع کرده باشد، روز است؛ ولی خورشید طلوع کرده است؛ پس روز است»، ، یعنی «روز است»، از پیش درون ذکر شده است.
پرسش 2
«اگر این فلز باشد، جسم است؛ ولی جسم نیست.» چه نتیجه می‌شود؟
استثنای نقیضِ را می‌دهد: اگر فلز بود جسم بود، و جسم نیست.
پرسش 3
«عدد یا زوج است یا فرد؛ ولی فرد نیست.» چه نتیجه می‌شود؟
العَدَدُ إِمَّا زَوْجٌ أَوْ فَرْدٌ، لَكِنَّهُ لَيْسَ بِفَرْدٍ
در ای مانند این، استثنای یکی از دو جزء، عینِ جزء دیگر را می‌دهد: عددی که فرد نیست زوج است.
بعدی: حد وسط الحَدُّ الأَوْسَط
ادامه ←