ایساغوجی در مدرسه

1نخستین گام در منطق

دانشنامهٔ اسلامِ TDV ایساغوجی را نخستین کتاب درسی منطق در مدارس وصف می‌کند. الگو در همه‌جا کمابیش یکسان بود: طالب متن کوتاه را از بر می‌کرد یا نزد استاد می‌خواند، سپس آن را دوباره با یک شرح، گاه با حواشی بر آن شرح، می‌خواند، و سپس به کتاب‌های راهنمای بلندتری مانند الرسالة الشمسیة کاتبی یا تهذیب المنطق تفتازانی می‌رفت.

اینکه کدام شرح به کار می‌رفت و پس از آن چه می‌آمد، از منطقه‌ای به منطقهٔ دیگر فرق می‌کرد. طالبان عثمانی فناری را می‌خواندند، طالبان مصری زکریای انصاری را؛ در شمال آفریقا، مصر و اندونزی روایت منظوم اخضری، السلم المنورق، اغلب جای ایساغوجی را می‌گرفت. بخش‌های زیر تنها آنچه را می‌آورند که منابع بررسی‌شده پشتیبانی می‌کنند؛ برای چند منطقه شواهد اندک است، و هر جا چنین باشد گفته می‌شود.

2مدارس عثمانی

در سرزمین‌های عثمانی ایساغوجی تا پایان امپراتوری درس داده می‌شد. معمولاً با شرح شمس‌الدین فناری (الفوائد الفناریة) و حاشیهٔ قل‌احمد بر آن خوانده می‌شد؛ حواشیِ بر حاشیهٔ بعدی بر این جفت می‌توانست به صدها برگ برسد، چنان‌که یک کتاب مقدماتی بستر بحث‌هایی بسیار پیشرفته شد. شرح فناری تا همین روزگار اخیر همراه با حاشیهٔ قل‌احمد درس داده می‌شد، و در ۱۲۹۴ ق / ۱۸۷۷ م در استانبول چاپ سنگی شد. شرح حسام‌الدین کاتی، با حواشی قره‌جه احمد و محیی‌الدین طالشی، راه اصلی دیگر بود.

برنامهٔ درسی منظومی به ترکی، ترتیب علوم (Tertîb-i ulûm) که ارزرومی ابراهیم حقی (Erzurumlu İbrâhim Hakkı؛ ۱۱۱۵–۱۱۹۴ ق / ۱۷۰۳–۱۷۸۰ م) در ۱۱۶۵ ق / ۱۷۵۲ م نوشت، ترتیب متون منطقی را چنان‌که در قرن هجدهم م فهمیده می‌شد به دست می‌دهد: نخست ایساغوجی؛ سپس شرح حسام (کاتی) و حاشیهٔ محیی‌الدین؛ سپس فناری با قل‌احمد؛ سپس ولدیه؛ سپس شمسیه با شرح قطب‌الدین رازی و حواشی داوود و سید (جرجانی)؛ و سرانجام تهذیب با شرح جلال (دوانی) و حاشیهٔ میر.

همه از این نظام خرسند نبودند. ساچاقلی‌زاده محمد افندی (درگذشتهٔ ۱۱۴۵ ق / ۱۷۳۲ م) در ترتیب العلوم خود (۱۱۲۸ ق / ۱۷۱۶ م) از این شیوه انتقاد کرد که طالبان را وادار می‌کردند پیش از دریافتن مبانی، حواشی پیچیده را بخوانند؛ خود او شرحی کوتاه (تعلیق) بر ایساغوجی نوشت. هم‌روزگارش داوود قارصی فراتر رفت و «ایساغوجی جدید» (۱۱۶۲ ق / ۱۷۴۸–۱۷۴۹ م) را نوشت. هیچ‌یک منطق یا سنت شرح‌نویسی را رد نکرد؛ گلهٔ آنان آموزشی بود.

شروح عثمانیِ تازه همچنان پدید می‌آمدند، از جمله شرحی از اسماعیل گلنبوی (کلنبوی، درگذشتهٔ ۱۲۰۵ ق / ۱۷۹۱ م)، و در دورهٔ تنظیمات ایساغوجی چند بار به ترکی ترجمه شد. خود متن در ۱۳۱۲ ق / ۱۸۹۴–۱۸۹۵ م در استانبول چاپ شد.

3مصر، الازهر و شمال آفریقا

در مصر شرح استاندارد المطلعِ قاضی شافعی زکریای انصاری (درگذشتهٔ ۹۲۶ ق / ۱۵۲۰ م) بود، که با حواشی‌ای مانند حواشی شهاب‌الدین قلیوبی و یوسف حفنی خوانده می‌شد. حسن عطار (درگذشتهٔ ۱۲۵۰ ق / ۱۸۳۴ م)، که بعدها شیخ‌الازهر شد، نیز دربارهٔ ایساغوجی نوشت. المطلع در قاهره چاپ شد، برای نمونه به دست مصطفی البابی الحلبی در ۱۹۳۳، و بنا بر گفتهٔ دانشمند مصری اهوانی، ایساغوجی تا دههٔ ۱۹۵۰ هنوز در الازهر درس داده می‌شد.

در کنار آن سلم اخضری قرار داشت. الرویهب یادآوری می‌کند که هنگامی که داوود قارصی در اواخر دههٔ ۱۷۳۰ در قاهره بود، کتاب‌های راهنمای سنوسی و اخضری در آنجا استاندارد بودند، بخشی از سنت منطقی متمایز مصر و مغرب. مشهورترین شرح سلم، إیضاح المبهم، از شیخ الازهر احمد دمنهوری (۱۶۹۰–۱۷۷۸ م) است؛ ملوی و باجوری نیز بر آن نوشتند. در سطحی پیشرفته‌تر، شرح خبیصی بر تهذیب تفتازانی متن استاندارد الازهر شد.

خود سلم در الجزایر (حدود ۹۴۱ ق / ۱۵۳۴ م) نوشته شد و از آنجا در سراسر شمال آفریقا گسترش یافت. شرحی شمال آفریقایی بر ایساغوجی از داوود جربی نیز ثبت شده است. در شاخ آفریقا، بررسی‌ای از نسخه‌های خطی اسلامی نسخه‌هایی از شرح انصاری با حاشیهٔ حفنی را فهرست می‌کند.

4شبه‌قارهٔ هند

در هند منطق موضوعی مهم بود. درس نظامی، دوره‌ای که با ملا نظام‌الدین از فرنگی‌محل لکهنو (درگذشتهٔ ۱۷۴۸ م) پیوند دارد و تا قرن بیستم برنامهٔ درسی پایهٔ بیشتر مدارس شبه‌قاره شد، در بازسازی فرانسیس رابینسون (Francis Robinson) از صورت نخستینش یازده کتاب منطق را در بر داشت: از جمله کتاب‌های مقدماتی جرجانی، صغری و کبری، ایساغوجی ابهری، تهذیب تفتازانی با شروحش، شمسیه با شرح قطب‌الدین رازی (قطبی) و حواشی، حاشیهٔ میر زاهد، و سلم العلوم محب‌الله بهاری.

در روایتی که مدارس دیوبندی برگرفتند، ترتیب منطق چنین است: صغری، کبری، ایساغوجی، مرقات، میزان المنطق، تهذیب، قطبی، میر قطبی، و شروحی بر سلم العلوم (ملا حسن، حمدالله، قاضی مبارک)، با حاشیهٔ میر زاهد در پایان. در اینجا ایساغوجی سومین کتاب است، پس از دو کتاب مقدماتی جرجانی.

چاپ‌های سنگی هند نیز کاربرد این کتاب را نشان می‌دهند: شرحی کوتاه که با عنوان «میر ایساغوجی» چاپ شده و به میر سید شریف جرجانی نسبت داده می‌شود (انتسابی که الرویهب آن را مشکوک می‌داند)، و چاپ سنگی دهلی از حاشیهٔ قل‌احمد بر فناری. چاپ‌هایی که امروز برای طالبان درس نظامی فروخته می‌شوند ایساغوجی را با شرح مغنیساوی، مغنی الطلاب، در حاشیه چاپ می‌کنند (برای نمونه مکتبة البشری، ۱۴۳۰ ق / ۲۰۰۹ م).

5جهان مالایی

در اندونزی منطق بیشتر از راه دانشمندانی که در مکه، مدینه و شاید قاهره درس خوانده بودند به پسانترن‌ها (pesantren) رسید. اهوان فنانی (Ahwan Fanani) و محمد شفاء امین ویدیگدو (Mohammad Syifa Amin Widigdo)، که این انتقال را بررسی کرده‌اند، درمی‌یابند که ایساغوجی در پسانترن سومبر آنیار (Sumber Anyar) در پامکاسان، مادورا، درس داده می‌شد، جایی که نسخه‌های خطی به تدریس در اواخر قرن هجدهم یا اوایل قرن نوزدهم م اشاره دارند؛ امروز دیگر در آنجا درس داده نمی‌شود. شرح زکریای انصاری از راه شبکه‌های شاگردانش به اندونزی رسید.

بسیار رایج‌تر سلم بود، که با شروحی مانند إیضاح المبهم دمنهوری و آثار باجوری خوانده می‌شد. چهار نسخهٔ خطی از سلم در دایه تانوه آبی (Dayah Tanoh Abee) در آچه بر جای مانده است، یکی به تاریخ ۱۲۷۷ ق (۱۸۶۰–۱۸۶۱ م)، با یادداشت‌های کناری که کاربرد درسی را نشان می‌دهند؛ در پژوهش ماستوهو (Mastuhu) دربارهٔ شش پسانترن در جاوه و مادورا، تنها تبوایرنگ (Tebuireng) منطق درس می‌داد، آن هم با سلم. فهرست کتاب‌هایی که در پسانترن‌های سنتی (سلفیه) درس داده می‌شوند هنوز سلم و إیضاح المبهم را در بر دارد.

منابعی که بررسی شدند دربارهٔ تدریس ایساغوجی در مالزی یا جنوب تایلند چیز مشخصی نمی‌گویند.

6تاتارها، داغستان و آسیای میانه

در میان تاتارهای ولگا، ایساغوجی متنی پرطرفدار در مدارس دینی قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم بود. آ. م. صلاحوف (A. M. Salakhov) در مجموعهٔ نسخه‌های خطی مؤسسهٔ زبان، ادبیات و هنر در قازان پنج نسخه از آن و شش نسخه از شرح کاتی یافت. طالبان تاتار سلم، سلم العلوم محب‌الله بهاری و شمسیهٔ کاتبی را نیز می‌خواندند، که شهاب‌الدین مرجانی شرحی بر آن نوشت؛ کتاب بزرگ منطقی عبدالله مقصودی، میزان الأفکار، در ۱۹۰۳ در قازان چاپ شد.

بنا بر گفتهٔ الرویهب، حواشی و حواشیِ بر حاشیه بر شرح فناری نه تنها به دست دانشمندان عثمانی، بلکه به دست دانشمندان تاتار و آذری نیز نوشته شد. از شناخته‌ترین حواشی بر آن، الفوائد البرهانیة برهان‌الدین بلغاری است.

در داغستان، دانشمند علی غموقی (۱۸۷۸–۱۹۴۳ م) در ۱۳۱۰ ق / ۱۸۹۲ م شرحی بر ایساغوجی و در ۱۳۱۱ ق / ۱۸۹۴ م شرح دمنهوری بر سلم را، در چهارده و پانزده‌سالگی، استنساخ کرد؛ این مجلد در کتابخانهٔ او بر جای مانده و برنامهٔ آرشیوهای در معرض خطر کتابخانهٔ بریتانیا آن را دیجیتال کرده است. در ازبکستان روایتی ازبکی، Mantiq haqida saboqlar (yoki Isagʻoʻjiy sharhi) («درس‌هایی دربارهٔ منطق، یا شرح ایساغوجی»)، در ۲۰۰۸ در تاشکند منتشر شد.

7ایران

منابعی که بررسی شدند شواهد اندکی به دست می‌دهند که ایساغوجی بخشی منظم از آموزش در ایرانِ صفوی و قاجار بوده باشد. آنچه مستند است کتاب درسی دیگر ابهری، هدایة الحکمة، است که با شروح میرحسین میبدی و ملاصدرا خوانده می‌شد، و در منطق، تهذیب تفتازانی با شرح ملا عبدالله یزدی، که در ایرانِ صفوی و قاجار بسیار خوانده می‌شد.

با این حال ایساغوجی در جهان فارسی‌زبان شناخته بود. عماد فارسی شرحی بر آن را در ۸۶۹ ق / ۱۴۶۴ م در هرات به پایان رساند، و ترجمه‌ای فارسی، مرآة المنطق، به ابوالفتح شیرازی نسبت داده می‌شود.