De Īsāghūjī in de madrasa

1De eerste stap in de logica

De TDV İslâm Ansiklopedisi beschrijft de Īsāghūjī als het eerste logicaleerboek in de madrasa's. Het patroon was overal ongeveer hetzelfde: de student leerde de korte tekst uit het hoofd of las hem met een leraar, las hem daarna opnieuw met een commentaar, soms met glossen op dat commentaar, en ging dan verder met langere handboeken, zoals al-Risāla al-Shamsiyya van al-Kātibī of Tahdhīb al-manṭiq van al-Taftāzānī.

Welk commentaar werd gebruikt en wat daarna kwam, verschilde per streek. Ottomaanse studenten lazen al-Fanārī, Egyptische studenten Zakariyyā al-Anṣārī; in Noord-Afrika, Egypte en Indonesië nam de berijming van al-Akhḍarī, al-Sullam al-munawraq, vaak de plaats van de Īsāghūjī in. De onderstaande delen geven alleen wat de geraadpleegde bronnen ondersteunen; voor verschillende streken is het bewijs mager, en dat wordt gezegd waar het geldt.

2Ottomaanse madrasa's

In de Ottomaanse landen werd de Īsāghūjī tot het einde van het rijk onderwezen. Meestal werd het gelezen met het commentaar van Shams al-Dīn al-Fanārī (al-Fawāʾid al-Fanāriyya) en de glosse van Qul Aḥmad daarop; latere superglossen op dit paar konden honderden folia beslaan, zodat een elementaire inleiding het decor werd voor zeer gevorderde debatten. Het commentaar van al-Fanārī werd tot in recente tijd met de glosse van Qul Aḥmad onderwezen, en het werd in 1294/1877 in Istanboel gelithografeerd. Het commentaar van Ḥusām al-Dīn al-Kātī, met glossen van Qaraja Aḥmad en Muḥyī al-Dīn al-Ṭālishī, was de andere hoofdweg.

Een berijmd studieplan in het Turks, de Tertîb-i ulûm, in 1165/1752 geschreven door Erzurumlu İbrâhim Hakkı (1115–1194/1703–1780), geeft de volgorde van de logicateksten zoals die in de achttiende eeuw werd opgevat: eerst de Īsāghūjī; dan het commentaar van Ḥusām (al-Kātī) en de glosse van Muḥyī al-Dīn; dan al-Fanārī met Qul Aḥmad; dan de Waladiyya; dan de Shamsiyya met het commentaar van Quṭb al-Dīn al-Rāzī en de glossen van Dāwūd en al-Sayyid (al-Jurjānī); en ten slotte de Tahdhīb met het commentaar van Jalāl (al-Dawānī) en de glosse van Mīr.

Niet iedereen was blij met dit systeem. Saçaklızâde Mehmed Efendi (gest. 1145/1732) bekritiseerde in zijn Tartīb al-ʿulūm (1128/1716) de gewoonte om studenten duistere glossen te laten doorwerken voordat ze de basis begrepen; zelf schreef hij een kort commentaar (taʿlīq) op de Īsāghūjī. Zijn tijdgenoot Dāwūd Qārṣī ging verder en schreef een “Nieuwe Īsāghūjī” (1162/1748–49). Geen van beiden verwierp de logica of de commentaartraditie; hun bezwaar was didactisch.

Er bleven nieuwe Ottomaanse commentaren verschijnen, waaronder een van Ismāʿīl Gelenbevî (al-Kalanbawī, gest. 1205/1791), en in de Tanzimat-periode werd de Īsāghūjī verschillende keren in het Turks vertaald. De tekst zelf werd in 1312/1894–95 in Istanboel gedrukt.

3Egypte, al-Azhar en Noord-Afrika

In Egypte was het standaardcommentaar al-Maṭlaʿ van de Shāfiʿitische rechter Zakariyyā al-Anṣārī (gest. 926/1520), gelezen met glossen zoals die van Shihāb al-Dīn al-Qalyūbī en Yūsuf al-Ḥifnī. Ook Ḥasan al-ʿAṭṭār (gest. 1250/1834), later shaykh van al-Azhar, schreef over de Īsāghūjī. Al-Maṭlaʿ werd in Caïro gedrukt, bijvoorbeeld door Muṣṭafā al-Bābī al-Ḥalabī in 1933, en volgens de Egyptische geleerde al-Ahwānī werd de Īsāghūjī tot de jaren 1950 aan al-Azhar onderwezen.

Daarnaast stond de Sullam van al-Akhḍarī. Toen Dāwūd Qārṣī eind jaren 1730 in Caïro was, waren daar volgens El-Rouayheb de handboeken van al-Sanūsī en al-Akhḍarī de standaard, als deel van een eigen logische traditie van Egypte en de Maghreb. Het beroemdste commentaar op de Sullam, Īḍāḥ al-mubham, is van de Azhar-shaykh Aḥmad al-Damanhūrī (1690–1778); ook al-Mallawī en al-Bājūrī schreven erover. Op een hoger niveau werd het commentaar van al-Khabīṣī op de Tahdhīb van al-Taftāzānī een standaardtekst van al-Azhar.

De Sullam zelf werd in Algerije geschreven (ca. 941/1534) en verspreidde zich van daaruit over heel Noord-Afrika. Er is ook een Noord-Afrikaans commentaar op de Īsāghūjī van Dāwūd al-Jarbī vastgelegd. In de Hoorn van Afrika noemt een overzicht van islamitische handschriften afschriften van het commentaar van al-Anṣārī met de glosse van al-Ḥifnī.

4Het Indiase subcontinent

In India was logica een belangrijk vak. De Dars-i Niẓāmī, de opleiding die verbonden is met Mullā Niẓām al-Dīn van Firangi Mahall in Lucknow (gest. 1748) en die tot de twintigste eeuw het basiscurriculum van de meeste madrasa's op het subcontinent werd, bevatte in de reconstructie van de vroege vorm door Francis Robinson elf logicaboeken: onder meer de inleidingen Ṣughrā en Kubrā van al-Jurjānī, de Īsāghūjī van al-Abharī, de Tahdhīb van al-Taftāzānī met de commentaren erop, de Shamsiyya met het commentaar van Quṭb al-Dīn al-Rāzī (Quṭbī) en glossen, de glosse van Mīr Zāhid, en Sullam al-ʿulūm van Muḥibb Allāh al-Bihārī.

In de versie die de Deobandi-madrasa's overnamen, loopt de reeks logicaboeken zo: Ṣughrā, Kubrā, Īsāghūjī, Mirqāt, Mīzān al-manṭiq, Tahdhīb, Quṭbī, Mīr Quṭbī, en commentaren op Sullam al-ʿulūm (Mullā Ḥasan, Ḥamd Allāh, Qāḍī Mubārak), met de glosse van Mīr Zāhid aan het eind. Hier is de Īsāghūjī het derde boek, na de twee inleidingen van al-Jurjānī.

Ook Indiase lithografieën laten het gebruik van het boek zien: een kort commentaar, gedrukt als “Mīr Īsāghūjī” en toegeschreven aan al-Sayyid al-Sharīf al-Jurjānī (een toeschrijving die El-Rouayheb twijfelachtig vindt), en een lithografie uit Delhi van de glosse van Qul Aḥmad op al-Fanārī. Edities die vandaag voor studenten van de Dars-i Niẓāmī worden verkocht, drukken de Īsāghūjī met het commentaar Mughnī al-ṭullāb van al-Maghnīsāwī in de marge (bijvoorbeeld Maktaba al-Bushra, 1430/2009).

5De Maleise wereld

In Indonesië bereikte de logica de pesantren vooral via geleerden die in Mekka, Medina en mogelijk Caïro hadden gestudeerd. Ahwan Fanani en Mohammad Syifa Amin Widigdo, die deze overdracht hebben onderzocht, stellen vast dat de Īsāghūjī werd onderwezen in de Pesantren Sumber Anyar in Pamekasan, Madura, waar handschriften wijzen op onderwijs in de late achttiende of vroege negentiende eeuw; het wordt daar niet meer onderwezen. Het commentaar van Zakariyyā al-Anṣārī bereikte Indonesië via de netwerken van zijn leerlingen.

Veel wijder verbreid was de Sullam, gelezen met commentaren zoals Īḍāḥ al-mubham van al-Damanhūrī en de werken van al-Bājūrī. In Dayah Tanoh Abee in Atjeh zijn vier handschriften van de Sullam bewaard, waarvan één gedateerd 1277 AH (1860–61), met randaantekeningen die gebruik in de klas laten zien; in de studie van Mastuhu naar zes pesantren op Java en Madura onderwees alleen Tebuireng logica, met de Sullam. Lijsten van boeken die in traditionele (salafiyya) pesantren worden onderwezen, bevatten nog steeds de Sullam en Īḍāḥ al-mubham.

De geraadpleegde bronnen zeggen niets specifieks over het onderwijs van de Īsāghūjī in Maleisië of het zuiden van Thailand.

6Tataren, Dagestan en Centraal-Azië

Onder de Wolga-Tataren was de Īsāghūjī in de negentiende en vroege twintigste eeuw een populaire tekst in de godsdienstscholen. A. M. Salakhov vond vijf afschriften ervan en zes afschriften van het commentaar van al-Kātī in de handschriftencollectie van het Instituut voor Taal, Literatuur en Kunst in Kazan. Tataarse studenten lazen ook de Sullam, Sullam al-ʿulūm van Muḥibb Allāh al-Bihārī en de Shamsiyya van al-Kātibī, waarop Shihāb al-Dīn Marjānī een commentaar schreef; het grote logicaboek Mīzān al-afkār van ʿAbd Allāh Maqṣūdī werd in 1903 in Kazan gedrukt.

Volgens El-Rouayheb werden glossen en superglossen op het commentaar van al-Fanārī niet alleen door Ottomaanse, maar ook door Tataarse en Azerbeidzjaanse geleerden geschreven. Een van de bekendste glossen erop is al-Fawāʾid al-Burhāniyya van Burhān al-Dīn al-Bulghārī.

In Dagestan schreef de geleerde ʿAlī al-Ghumūqī (1878–1943) in 1310/1892 een commentaar op de Īsāghūjī over en in 1311/1894 het commentaar van al-Damanhūrī op de Sullam, toen hij veertien en vijftien jaar oud was; de band is bewaard in zijn bibliotheek, gedigitaliseerd door het Endangered Archives-programma van de British Library. In Oezbekistan verscheen in 2008 in Tasjkent een Oezbeekse versie, Mantiq haqida saboqlar (yoki Isagʻoʻjiy sharhi).

7Iran

De geraadpleegde bronnen geven weinig bewijs dat de Īsāghūjī een vast onderdeel van het onderwijs was in het Iran van de Safawiden en de Qadjaren. Wat wel is gedocumenteerd, is het andere leerboek van al-Abharī, Hidāyat al-ḥikma, gelezen met de commentaren van Mīr Ḥusayn al-Maybudī en Mullā Ṣadrā, en, voor de logica, de Tahdhīb van al-Taftāzānī met het commentaar van Mullā ʿAbd Allāh Yazdī, dat in het Iran van de Safawiden en de Qadjaren veel werd bestudeerd.

Toch was de Īsāghūjī bekend in de Perzischtalige wereld. ʿImād al-Fārisī voltooide er in 869/1464 in Herat een commentaar op, en een Perzische vertaling, Mirʾāt al-manṭiq, wordt toegeschreven aan Abū l-Fatḥ Shīrāzī.