al-Abharī

Logicus, filosoof, astronoom en wiskundige uit de zevende/dertiende eeuw. Hij schreef de Īsāghūjī, de korte verhandeling die het eerste logicaboek van de madrasa's werd.

Life

Zijn naam wordt gegeven als al-Mufaḍḍal b. ʿUmar b. al-Mufaḍḍal, met de erenaam Athīr al-Dīn en de twee nisba's al-Abharī en al-Samarqandī; hij stond ook bekend als al-Munajjim, “de astronoom/astroloog”. De biografen vertellen weinig over zijn leven, en de naslagwerken merken zelf op dat maar weinig feiten zeker zijn. De TDV İslâm Ansiklopedisi en de Encyclopaedia Iranica zeggen dat zijn familie uit Samarqand kwam en dat hij in Mosul werd geboren en daar zijn eerste opleiding kreeg. Andere werken, waaronder de Encyclopaedia of Islam (Third Edition) en de Dār al-Iftāʾ van Egypte, verbinden de nisba al-Abharī met de stad Abhar tussen Qazvin en Zanjan in het noordwesten van Iran en plaatsen zijn herkomst daar.

In Mosul studeerde hij bij Kamāl al-Dīn Mūsā b. Yūnus (551–639/1156–1242), een Shāfiʿitische geleerde die beroemd was om de rationele en wiskundige wetenschappen; bij hem las hij de Almagest. Volgens één bericht was hij zijn assistent aan de Badriyya-school. Ibn Khallikān, die hem kende, citeert hem: hij had zijn eigen land verlaten en was naar Mosul gekomen alleen om bij Kamāl al-Dīn te studeren. Ook zou hij al-Ishārāt wa-l-tanbīhāt van Ibn Sina hebben gelezen bij Quṭb al-Dīn Ibrāhīm al-Miṣrī. Sommige moderne beschrijvingen maken hem in zijn jeugd tot leerling van Fakhr al-Dīn al-Rāzī, maar dat is niet zeker. Het TDV-artikel voegt eraan toe dat hij ook in Khorasan en Bagdad studeerde.

Rond 625/1228 verhuisde hij naar Irbil; één bericht noemt de opmars van de Mongolen als reden. Later reisde hij naar Anatolië. Daar ontvingen Turkse vorsten hem volgens het TDV-artikel en steunden ze zijn onderwijs, en hij had contact met de notabele Muḥyī al-Dīn Muḥammad b. Saʿīd b. Nadā (gest. 651/1253), aan wie hij een deel van zijn werken stuurde. Hij stierf in 663/1265 (andere genoemde jaren zijn 660 en 661), volgens Sarıoğlu in Shabestar bij Tabriz.

Tot zijn leerlingen behoorden de logicus Najm al-Dīn al-Kātibī (auteur van al-Risāla al-Shamsiyya), de jurist en logicus Shams al-Dīn al-Iṣfahānī (610–688/1213–1289), de biograaf Ibn Khallikān (608–681/1211–1282) en, volgens de biografie van de Dār al-Iftāʾ, de kosmograaf Zakariyyā al-Qazwīnī. Aantekeningen in handschriften wijzen erop dat hij zijn eerste vier logicaverhandelingen in 627/1230 aan al-Kātibī onderwees. Ook zou hij geleerde gedachtewisselingen hebben gehad met Naṣīr al-Dīn al-Ṭūsī.

Al-Abharī schreef over logica, filosofie, astronomie en meetkunde. Zijn logica hoort bij de generatie na Fakhr al-Dīn al-Rāzī: hij bekritiseert al-Rāzī vaak, en de logicus Afḍal al-Dīn al-Khūnajī wordt genoemd als zijn belangrijkste invloed. In de meetkunde probeerde hij in een bewerking van de Elementen het parallellenpostulaat van Euclides te bewijzen, en over astronomie schreef hij handboeken en astronomische tabellen.

Works

• Īsāghūjī (al-Risāla al-Athīriyya fī l-manṭiq) إِيسَاغُوجِي (الرِّسَالَةُ الأَثِيرِيَّةُ فِي المَنْطِقِ)Een zeer korte inleiding in de hele logica; de eerste logicatekst van de madrasa's, met veel commentaren en glossen en een berijming door al-Akhḍarī. Waarschijnlijk een vroeg werk.matn
• Hidāyat al-ḥikma هِدَايَةُ الحِكْمَةِHandboek van de filosofie in drie delen: logica, natuurfilosofie, metafysica. Een leerboek dat eeuwenlang in de madrasa's werd gebruikt, gelezen met de commentaren van Mīr Ḥusayn al-Maybudī en Mullā Ṣadrā; in 1845 in Lucknow gedrukt met het commentaar van al-Maybudī.werk
• Tanzīl al-afkār fī taʿdīl al-asrār تَنْزِيلُ الأَفْكَارِ فِي تَعْدِيلِ الأَسْرَارِEen groter werk over logica.werk
• Kashf al-ḥaqāʾiq fī taḥrīr al-daqāʾiq كَشْفُ الحَقَائِقِ فِي تَحْرِيرِ الدَّقَائِقِLogica en filosofie, met een deel over astronomie; er is een afschrift uit 663/1264 bewaard. Kritische editie door Hüseyin Sarıoğlu (2001). De Encyclopaedia Iranica geeft de titel als Jāmiʿ al-daqāʾiq fī kashf al-ḥaqāʾiq.werk
• Zubdat al-asrār زُبْدَةُ الأَسْرَارِEen van de verdere verhandelingen over logica en filosofie die het TDV-artikel noemt, samen met Talkhīṣ al-ḥaqāʾiq, Bayān al-asrār en al-Maṭāliʿ.werk
• Mukhtaṣar fī ʿilm al-hayʾa مُخْتَصَرٌ فِي عِلْمِ الهَيْئَةِBeknopte astronomie in 22 hoofdstukken.werk
• al-Zīj al-shāmil الزِّيجُ الشَّامِلُAstronomische tabellen; een andere reeks, al-Zīj al-ikhtiyārī, staat ook bekend als al-Zīj al-Athīrī.werk
• Iṣlāḥ Kitāb al-Usṭuqussāt إِصْلَاحُ كِتَابِ الأُسْطُقُسَّاتِEen bewerking van de Elementen van Euclides, met een poging het parallellenpostulaat te bewijzen.werk

Reception

Door de Īsāghūjī werd zijn naam bekend bij elke madrasa-student, van de Ottomaanse landen en Egypte tot India en Indonesië. Er schreven onder anderen al-Kātī, al-Fanārī en Zakariyyā al-Anṣārī commentaren op, en al-Akhḍarī berijmde het.

Zijn Hidāyat al-ḥikma werd eeuwenlang bestudeerd, vooral met het commentaar van al-Maybudī, en zijn Īsāghūjī werd al in 1625 in Rome gedrukt met een Latijnse vertaling.