al-Akhḍarī | The Mantiqi

Algerijnse Mālikitische geleerde en dichter. Hij maakte van de Īsāghūjī het rajaz-gedicht al-Sullam al-munawraq, de logica-inleiding die in Noord-Afrika, Egypte en Zuidoost-Azië het meest uit het hoofd werd geleerd.

Life

Al-Akhḍarī kwam uit een geleerdenfamilie uit Banṭiyūs, een dorp ten zuidwesten van Biskra in het huidige Algerije. Zijn eerste leraar was zijn vader, Muḥammad al-Ṣaghīr, die hem recht, grammatica en soefisme leerde; een bio-bibliografie die door de Universiteit van Biskra is uitgegeven, voegt eraan toe dat hij aan de Zaytūna-moskee in Tunis studeerde voordat hij naar huis terugkeerde. Zijn geboortejaar wordt meestal geschat op 918/1512.

Hij schreef vooral in verzen, en al heel jong. Volgens de bio-bibliografie uit Biskra schreef hij rond zijn negentiende een astronomiegedicht (al-Sirāj), rond zijn twintigste een gedicht over rekenkunde en erfrecht (al-Durra al-bayḍāʾ), en rond zijn eenentwintigste het logicagedicht al-Sullam al-munawraq, dus rond 940–941/1533–34. Hij schreef ook een gedicht over (al-Jawhar al-maknūn), een soefigedicht (al-Qudsiyya) dat vernieuwingen bekritiseert, en het korte Mālikitische handboek over de eredienst dat bekendstaat als Mukhtaṣar al-Akhḍarī.

Hij werd begraven in de zāwiya in Banṭiyūs naast zijn vader en grootvader, en zijn graf wordt nog steeds bezocht. Zijn sterfjaar is omstreden (zie hieronder).

Uncertain or disputed

Sterfjaar: 983/1575–76 volgens de TDV İslâm Ansiklopedisi, de catalogus van het Endangered Archives-programma van de British Library en de Universiteit van Biskra; 953/1546 volgens de Leipziger handschriftencatalogus en Khaled El-Rouayheb (The Development of Arabic Logic); een Russische studie (Salakhov 2024) geeft 1512–1545.
Plaats van overlijden: de bio-bibliografie uit Biskra noemt al-Kef; andere bronnen vermelden alleen zijn begrafenis in Banṭiyūs.
Datering van de Sullam: een handschrift in Leipzig van het commentaar Īḍāḥ al-mubham van al-Damanhūrī bevat de datum 1 Muḥarram 941 (13 juli 1534), die de catalogus opvat als de datum waarop het commentaar werd voltooid. Omdat al-Damanhūrī in de achttiende eeuw leefde, hoort de datum eerder bij het gedicht dat erin wordt geciteerd. Dat klopt met het bericht dat al-Akhḍarī de Sullam rond zijn eenentwintigste schreef, maar de geraadpleegde bronnen noemen de datum van het gedicht niet rechtstreeks.
Spelling van de titel: al-munawraq en al-murawnaq komen allebei voor (beide betekenen “versierd”).
Aantal regels: 143 (bio-bibliografie uit Biskra) of 144 (andere beschrijvingen); een notitie in de Leipziger catalogus bij een commentaarhandschrift telt ongeveer 94 rajaz-regels.

Works

al-Sullam al-munawraq (ook: al-murawnaq) fī ʿilm al-manṭiq السُّلَّمُ المُنَوْرَقُ فِي عِلْمِ المَنْطِقِ — op ĪsāghūjīEen rajaz-gedicht van zo'n 143–144 regels dat de Īsāghūjī berijmt, met een toegevoegde inleiding over de vraag of logica bestudeerd mag worden en een slotdeel; geschreven rond 941/1534. Vele malen gedrukt, los en met commentaren.berijming
Sharḥ al-Sullam شَرْحُ السُّلَّمِ — op al-AkhḍarīZijn eigen prozacommentaar op het gedicht, het eerste commentaar erop.commentaar
al-Jawhar al-maknūn fī ṣadaf al-thalāthat funūn الجَوْهَرُ المَكْنُونُ فِي صَدَفِ الثَّلَاثَةِ فُنُونٍBerijming van Talkhīṣ al-Miftāḥ van al-Qazwīnī over retoriek (balāgha).werk
al-Durra al-bayḍāʾ الدُّرَّةُ البَيْضَاءُVerzen over rekenkunde en erfrecht.werk
al-Mukhtaṣar fī l-ʿibādāt (Mukhtaṣar al-Akhḍarī) المُخْتَصَرُ فِي العِبَادَاتِKort Mālikitisch handboek over reiniging, gebed en vasten.werk

Reception

De Sullam werd een standaard eerste logicatekst in de Maghreb, in Egypte (al-Azhar) en in Indonesië; ook Tataarse studenten lazen het en in Dagestan werd het overgeschreven. Ook Ottomaanse madrasa's gebruikten het.

Het bekendste commentaar is Īḍāḥ al-mubham min maʿānī al-Sullam van Aḥmad al-Damanhūrī; andere commentaren schreven Aḥmad al-Mallawī, Ibrāhīm al-Bājūrī en al-Shinqīṭī, met glossen door al-Ṣabbān en anderen.

Het deel over de vraag of logica bestudeerd mag worden (drie standpunten, waarvan toestemming voor de goed onderlegde student het juiste is) werd de standaardmanier om die vraag in latere inleidingen te behandelen.

Vertalingen zijn onder meer een Turkse vertaling met commentaar door Rifat Efendi (Vesîletü'l-îkān), een Franse vertaling door J.-D. Luciani (Le Soullam, Algiers 1921) en een vertaling door de Indonesische geleerde Kiai Bisri Mustofa.

Sources (8)