al-Fanārī

Vroeg-Ottomaanse geleerde en de eerste die het ambt van müftü in de Ottomaanse hoofdstad bekleedde. Zijn commentaar al-Fawāʾid al-Fanāriyya werd een van de twee beroemdste commentaren op de Īsāghūjī.

Life

Al-Fanārī werd geboren in Ṣafar 751 (april 1350). Zijn eigen naam was Muḥammad b. Ḥamza; de herkomst van de naam ‘al-Fanārī’ is omstreden (er worden zowel een dorp Fenar als het beroep van zijn vader, lampenmaker, genoemd). Hij studeerde eerst bij zijn vader, daarna in Iznik bij ʿAlāʾ al-Dīn ʿAlī al-Aswad en in Amasya bij Jamāl al-Dīn al-Aqsarāʾī, van wie hij in 778/1376 een onderwijsbevoegdheid (ijāza) kreeg. Daarna reisde hij naar Caïro, waar hij bij Akmal al-Dīn al-Bābartī en anderen de religieuze wetenschappen studeerde.

Terug in Bursa maakte sultan Bayezid I hem professor aan de Manastır-madrasa en in 795/1393 rechter (qāḍī) van Bursa. Na de slag bij Ankara onderwees hij meer dan tien jaar in Karaman. In 817/1414 keerde hij terug naar Bursa en werd hij opnieuw tot rechter benoemd. In 828/1425 benoemde Murad II hem tot müftü; sommige bronnen noemen hem daarom de eerste Ottomaanse şeyhülislâm, al waarschuwt TDV dat het ambt nog niet het institutionele gewicht had dat het in de zestiende eeuw kreeg. Hij stierf in Bursa op 1 Rajab 834 (15 maart 1431). Tot zijn leerlingen behoorden zijn zoon Meḥmed Şāh Fenārī, Qāḍīzāde-i Rūmī, al-Kāfiyajī en Ibn Ḥajar al-ʿAsqalānī.

TDV beschrijft zijn denken als een poging om logica, de methodologie van het recht (uṣūl al-fiqh) en de soefische metafysica van de school van Ibn ʿArabī samen te brengen tot één samenhangend geheel. In de filosofie hoorde hij bij de school van Fakhr al-Dīn al-Rāzī, en hij hielp het op Ibn Sina gebaseerde systeem van al-Rāzī over te brengen naar de Ottomaanse traditie. Hij schreef over Koranuitleg, recht, rechtstheorie, soefisme en logica.

Works

• al-Fawāʾid al-Fanāriyya (Sharḥ Īsāghūjī) الفَوَائِدُ الفَنَارِيَّة — op ĪsāghūjīEen vervlochten (mamzūj) commentaar, waarin de woorden van al-Abharī in de zinnen van al-Fanārī zijn verweven. In de inleiding zegt al-Fanārī dat vrienden klaagden dat de Īsāghūjī moeilijk te begrijpen was, en dat hij het commentaar schreef op een van de kortste dagen van het jaar: hij begon bij het ochtendgebed en was klaar bij de oproep tot het avondgebed. Gedrukt in Istanboel in 1253, 1263, 1266 en 1269 AH (TDV); een moderne editie door Muṣṭafā Shaykh Muṣṭafā verscheen in Beiroet (Maktabat al-Hāshimī, 2e druk 2015).commentaar
• Fuṣūl al-badāʾiʿ فُصُولُ البَدَائِعِZijn bekendste werk over de methodologie van het recht (gedrukt Istanboel 1289).werk
• Miṣbāḥ al-uns مِصْبَاحُ الأُنْسِEen commentaar op Miftāḥ al-ghayb van Ṣadr al-Dīn al-Qūnawī, dat TDV een duidelijk bewijs noemt van zijn band met de metafysica van Ibn ʿArabī.commentaar

Reception

TDV noemt al-Fawāʾid al-Fanāriyya een van de beroemdste commentaren op de Īsāghūjī en zegt dat het tot in recente tijd in de Ottomaanse madrasa's werd gelezen. Ahmet Kayacık merkt op dat het vooral werd gelezen in de fase ‘Yukarı İktisar’ van de madrasa-opleiding, samen met de glosse van Qul Aḥmad.

Ḥājjī Khalīfa noemt het ‘een nauwkeurig, vervlochten en subtiel commentaar’. De moderne bezorger van al-Kātī schrijft dat het door zijn beknoptheid en strakke stijl ‘bijna een raadsel’ is, en toch is het in gebruik gebleven in de scholen, ‘oude en nieuwe’.

De eerste bladzijden, die uitleggen hoe een wetenschap haar eenheid krijgt uit haar onderwerp of haar doel (jihat al-waḥda), werden later als een verhandeling op zich behandeld; een versie met glossen van Meḥmed Emīn Shirwānī werd gedrukt als Jihat al-waḥda (Istanboel 1307).

Glossen erop zijn onder meer die van Qul Aḥmad, Burhān al-Dīn al-Bulghārī, Qara Khalīl (Khalīl b. Ḥasan, gest. 1123; gedrukt Caïro 1289) en een van een zekere al-Jūrī (handschrift in Berlijn).