The Mantiqi

Bu dilde, çeviriyazıyla ya da Arapça arayın; harekeli veya harekesiz.

    Ayarlar

    Harekeler (tashkīl)
    Hijri dates first
    Koyu tema

    Dil

    Çeviriler, İngilizce metin gibi, bir hoca inceleyene kadar taslaktır.

    Domes and finials of an Ottoman mosque under a grey sky
    Istanbul

    Ana sayfa / Īsāghūjī

    Īsāghūjī · article 3 of 8

    إِيساغُوجِي

    Isagoge nasıl yol aldı

    Porfirios'un Giriş'i İskenderiye'nin Grek okullarından Süryânîceye, oradan da Arapçaya geçti. Arap filozoflar önce onu tercüme ve şerh ettiler, sonra mantığa kendi girişlerini yazdılar; sonunda al-Abharī'nin kısa el kitabı onun adını devraldı.

    1İskenderiye'nin Grek okullarında

    Geç antik çağda Isagoge, felsefe tahsilinin en başında okunurdu. İskenderiye'de ders veren Hermeias oğlu Ammonios (y. 435/445–517/526), bir dizi giriş dersi belirlemişti: önce bir bütün olarak felsefeye bir giriş, sonra şerhiyle birlikte Isagoge, sonra Aristoteles'e bir giriş ve ancak bundan sonra Kategoriler. Kendi şerhi “Beş Sözün (beş terimin) Tefsiri” adıyla aktarılmıştır.

    Halefleri bu düzeni korudular. Isagoge üzerine, her ikisi de altıncı yüzyılın sonlarında İskenderiye'deki Olympiodoros okuluyla bağlantılı olan Elias ve David adlarıyla şerhler günümüze ulaşmıştır; bugün “Sahte Elias” (Pseudo-Elias) denen isimsiz bir şerh daha vardır. Elias'ın şerhinden önce talebeyi felsefeye teşvik eden on iki ders, David'inkinden önce ise bir felsefe girişi, Felsefenin Tarifleri ve Taksimleri yer alır. “Elias”ın kim olduğu belirsizdir; Stanford Encyclopedia, bu adda bir filozof için sağlam delillerin kıt olduğunu ve Isagoge şerhinin Olympiodoros'un kendi derslerini kaydediyor olabileceğini belirtir.

    Bu şârihler, Porfirios'un eseri Khrysaorios'a gönderdiği haberini ve tahsiline beş terimden önce genel sorularla (felsefe nedir, mantık ne içindir) başlama alışkanlığını da aktardılar. İbnü't-Tayyib'in Arapça şerhi de mantığın statüsüne dair bu türden giriş malzemesi içerir (Di Vincenzo).

    2Süryânîceye

    Yakın Doğu'da Süryânîce konuşan Hıristiyanlar İskenderiye tahsilini yaşattılar. Emevî hilâfeti döneminde (661–750) okulları, Porfirios'un Isagoge'si ile başlayan kısaltılmış bir İskenderiye Organon'u okutuyordu.

    Sebastian Brock'a göre Isagoge, Porfirios'un Süryânîceye çevrilen tek eseriydi ve iki tercümesi günümüze ulaşmıştır: altıncı yüzyılın başlarından isimsiz bir tercüme ve daha sonra Süryânî Ortodoks patriği olan (684–687) ve Eylül 687'de vefat eden Beledli Atanasios'un 645'te yaptığı bir düzeltme. Aralarında Proba, Dionysius bar Salibi ve II. Yawsep'in de bulunduğu Süryânî âlimler de ona şerhler yazdılar.

    Avusturya Bilimler Akademisi'nin HunaynNet projesi, aktarımın aşamaları karşılaştırılabilsin diye Grekçe metni her iki Süryânîce tercüme ve Arapça tercümeyle yan yana yayımlamaktadır.

    3Arapçaya

    Isagoge ile en erken Arapça temas İbnü'l-Mukaffa adıyla bağlantılıdır. Bir Isagoge ile başlayıp Kategoriler, Üzerine ve Birinci Analitikler ile devam eden kısa bir özeti, ya kâtip ve yazar Abdullah İbnü'l-Mukaffa'ya (ö. 139/756) ya da halife Me'mûn döneminde faaliyet gösteren oğlu Muhammed'e nispet edilir. Kaynaklar bu ayrılır. Tarihçi İbnü'l-Kıftî, ilk Arapça tercümeyi İbnü'l-Mukaffa'nın Farsçadan yaptığını söyler (TDV); mütercim baba ise kaynak dil gerçekten de Orta Farsça olmalıdır (SEP). Başka araştırmacılar eseri oğula nispet eder, biri (Vallat) ise her iki nispeti de reddeder. Eser bir tercümeden çok bir serbest aktarım (parafraz) olarak da tarif edilir.

    Kayıp olan birkaç tercüme daha nakledilir. İbnü'n-Nedîm'in Fihrist'i, er-Rakkī adlı bir âlimin Süryânîceden yaptığı bir tercümeyi zikreder; Türkiye'nin İslam ansiklopedisi onun adını Ebü'l-Kāsım er-Rakkī olarak verirken Silvia Di Vincenzo onu Eyyûb b. el-Kāsım er-Rakkī (ö. y. 840) olarak tespit eder. TDV ayrıca Yahyâ b. Adî'nin bir tercümesinden bahseder; Di Vincenzo da Huneyn b. İshak'ın bir tercüme yapmış olabileceğini düşünür.

    Tam olarak günümüze ulaşan tercüme, onuncu yüzyılın başlarında Bağdat'ta hekim ve mütercim olan Ebû Osman Saîd b. Ya'kūb ed-Dımaşkī'ninkidir. Süryânîceden, Beledli Atanasios'un tercümesinden yapılmıştır ve Arapça Organon'un Paris yazmasında (BnF arabe 2346) korunmaktadır. Ahmed Fuâd el-Ehvânî ve Abdurrahman Bedevî onu 1952'de ayrı ayrı neşrettiler. İbn Sînâ bu tercümeye dayandı, İbnü't-Tayyib de şerhinin lemmalarında onu aktarır.

    4İlk Arap şârihler

    Arap filozoflar kısa süre içinde Porfirios'un üzerine kendi eserlerini yazdılar. Kindî (3./9. yüzyıl) beş yüklenebilir (beş ) üzerine bugün kayıp olan bir risale ve mantıkî giriş (al-madkhal al-manṭiqī) üzerine eserler yazdı. Serahsî (öld. 286/899) Porfirios'un kitabının bir ihtisarını yaptı ve Râzî'nin adına bir Kitāb Īsāghūjī kaydedilir (TDV).

    Bağdat Aristotelesçilerinin önde gelen siması Fârâbî (ö. 339/950–1), bir Kitāb Īsāghūjī ay al-Madkhal yazdı. Bu eser beş konusunda Porfirios'u izler, fakat ve küllî terimler, ve tarif gibi Porfirios'un yalnızca işaret ettiği konuları da kısaca ele alır. Filozof İbn Bâcce daha sonra ona bir şerh (ta'lik) yazdı.

    Bağdat okulunda Isagoge ibare ibare de açıklanıyordu. Hıristiyan filozof Ebü'l-Ferec Abdullah İbnü't-Tayyib'in (ö. 1043) uzun şerhi günümüze ulaşmıştır ve Kwame Gyekye tarafından İngilizceye çevrilmiştir (1979). Bir zamanlar Fârâbî'ye nispet edilen bir Bodleian yazmasının onun eseri olduğu gösterilmiştir. İbn Rüşd (Averroes, ö. 595/1198) bir özet, Talkhīṣ Madkhal Furfūriyūs yazdı; Arapça metni kayıptır, fakat Jacob Anatoli'nin İbranice tercümesiyle günümüze ulaşmıştır ve Herbert Davidson tarafından 1969'da neşredilmiştir.

    A plain dome with a crescent finial above a pierced balustrade

    5İbn Sînâ'nın al-Madkhal'ı

    İbn Sînâ (ö. 428/1037), Porfirios'un Isagoge'sini gençliğinde hocası Nâtilî ile okudu (TDV). kısmı 1020'lerden kalma olan ansiklopedisi al-Shifāʾ'da (“Şifa”) ilk kitap, “Giriş” anlamındaki al-Madkhal'dır. Porfirios'un konularını izler, fakat bir şerh değil, müstakil bir yeniden işleniştir.

    Beş küllîyi içinde tutar, ama bunların mantık için önemli olmasının sebebinin, mantığın gerçek konusunun zorunlu özellikleri olmaları olduğunu açıklar: “ikinci makuller”, yani küllîlik, ve gibi kavramlar. Bunu yaparken mantığın anlamlı lafızları incelediğini savunanları eleştirir. Porfirios'u ayrıntılarda da düzeltir: Porfirios'un araz-ı âma dair tanımlarından birini reddeder, bir şey olarak arazı (ʿaraḍ) mantıkî bir olarak arazîden (ʿaraḍī) ayırır ve Porfirios'un kitabının ikinci, karşılaştırmalı kısmını az faydalı bulur.

    al-Madkhal, Shifāʾ'nın hem Arapça hem de on ikinci yüzyıldan bir Latince tercümeyle tam olarak aktarılan tek kitabıdır. Silvia Di Vincenzo'nun İngilizce tercümeli yeni tenkitli neşri 2021'de yayımlandı. İbn Sînâ'nın daha kısa özetleri al-Najāt ve al-Ishārāt wa-l-tanbīhāt de küllîlerle başlar.

    6Tercümeden müstakil el kitaplarına

    İbn Sînâ'dan sonra Arap mantığının referans noktası Aristoteles ve Porfirios'tan İbn Sînâ'nın kendisine kaydı. Tony Street'in ifadesiyle İbn Sînâcı gelenek “Aristotelesçi metinleri düpedüz görmezden geldi” ve İbn Sînâ'nın eseri Organon'u sonraki Arap mantıkçılarının çoğu için önemsiz kıldı.

    On üçüncü yüzyılda Hûnecî (ö. 646/1248–9) Kashf'ını (“Keşif”) yeni bir modele göre yazdı, halefleri de derli toplu el kitapları yazdılar. Bunlardan ikisi, al-Abharī'nin Īsāghūjī'si ve Kâtibî'nin al-Risāla al-Shamsiyya'sı, on üçüncü yüzyılın sonlarından günümüze kadar medresede, hem Sünnîler hem de Şiîler arasında öğretiminin temel direkleri oldu.

    Bu el kitapları artık Porfirios'u ya da Aristoteles'i şerh etmez. Porfirios'un kitabının belirlediği sırayı (önce lafızlar ve beş , sonra tarif, ve ) korurlar, fakat talebeler için tercüme edilmiş değil, onlar için yazılmış özgün ders kitaplarıdır.

    7Latin Batı'da

    Isagoge Latinceye ilk olarak dördüncü yüzyılda Romalı retorikçi Marius Victorinus tarafından çevrildi; bu tercüme kayıptır. Boethius (ö. y. 524–526) Isagoge'ye iki şerh yazdı: birincisini (y. 504–505) Victorinus'un tercümesi üzerine, ikincisini (y. 507–509) kendi yeni tercümesi üzerine.

    Boethius'un tercümesi ortaçağ Avrupa'sının okullarında ve üniversitelerinde standart bir ders kitabı oldu; Porfirios'un üç sorusunu tartışan ikinci şerhi de ortaçağın tartışmasını başlattı. Petrus Abaelardus ve Duns Scotus, sonraki pek çok Latin şârih arasındaydı.

    Latin ve Arap gelenekleri aynı Grekçe kitaptan doğdu, ama ayrı ayrı gelişti. On ikinci yüzyılda İbn Sînâ'nın al-Madkhal'ı Latinceye çevrildiğinde ve çok daha sonra, 1625'te, al-Abharī'nin Īsāghūjī'sinin ilk Latince tercümesi Roma'da yayımlandığında yeniden karşılaştılar (TDV).

    8al-Abharī'nin kitabı bu adı nasıl aldı

    Athīr al-Dīn al-Mufaḍḍal ibn ʿUmar al-Abharī (ö. 663/1265; bazı kaynaklar 661/1263'ü verir) tamamını kapsayan çok kısa bir risale yazdı. Bu eser al-Risāla al-Athīriyya diye de bilinir. Lafızlar ve beş üzerine olan birinci kısmını Īsāghūjī başlığıyla açar ve risalenin tamamı bu kelimeyle anılır oldu (bkz. “Īsāghūjī kelimesi”).

    TDV, kitabın sıra ve içerik bakımından hem Porfirios'tan hem de İbn Sînâ'dan farklı olduğunu belirtir; örneğin risalenin kendisinde on kategoriye dair bir bölüm yoktur. Kısalığı ve açıklığı onu medreselerde okutulan ilk kitabı yaptı ve Kâtip Çelebi'nin on yedinci yüzyılda yazdığı gibi, “zamanımızda ve elden ele dolaşan” Īsāghūjī oydu.

    On dördüncü yüzyılda Hüsâmeddin Kâtî ile başlayan şerhleri ve hâşiyeleri İslam dünyasına yayıldı. O andan itibaren “Īsāghūjī okumak” al-Abharī'yi okumak demekti ve Porfirios'un başlığı, artık Porfirios'tan hiç bahsetmeyen bir kitapta yaşamaya devam etti.

    Sources (31)

    1. Stanford Encyclopedia of Philosophy, ‘Ammonius’
    2. Stanford Encyclopedia of Philosophy, ‘Elias’
    3. Wikipedia, ‘David (commentator)’
    4. Wikipedia, ‘Isagoge’
    5. Stanford Encyclopedia of Philosophy, ‘Arabic and Islamic Philosophy of Language and Logic’ (Tony Street)
    6. Gorgias Encyclopedic Dictionary of the Syriac Heritage, ‘Porphyry (ca. 232 – ca. 305)’ (Sebastian P. Brock)
    7. Gorgias Encyclopedic Dictionary of the Syriac Heritage, ‘Athanasios II of Balad (d. 687)’ (Michael Philip Penn)
    8. HunaynNet (Austrian Academy of Sciences): digital edition of the Isagoge in Greek, Syriac and Arabic
    9. Stanford Encyclopedia of Philosophy, ‘Greek Sources in Arabic and Islamic Philosophy’ (Cristina D’Ancona)
    10. Stanford Encyclopedia of Philosophy, ‘Greek Sources in Arabic and Islamic Philosophy’, notes 14, 15 and 79
    11. TDV İslâm Ansiklopedisi, ‘ÎSÂGŪCÎ’ (Abdulkuddüs Bingöl)
    12. ‘A Comparative Study of Ibn al-Muqaffaʿ and Porphyry’s Isagoge’, Hekmat-e Moaser 10/29 (2020), abstract
    13. Silvia Di Vincenzo, doctoral thesis on Avicenna’s Kitāb al-Madkhal (Scuola Normale Superiore, Pisa)
    14. TDV İslâm Ansiklopedisi, ‘SAÎD b. YA‘KŪB’
    15. Yaşar Aydınlı, ‘Fârâbî’nin “Kitâbu Îsâgûcî ey el-Medhal” Adlı Eseri’, Diyanet İlmî Dergi 52/1 (2016)
    16. Stanford Encyclopedia of Philosophy, ‘al-Farabi’s Philosophy of Logic and Language’
    17. Encyclopaedia Iranica, ‘Fārābī i. Biography’
    18. Kwame Gyekye (tr.), Arabic Logic: Ibn al-Ṭayyib’s Commentary on Porphyry’s Eisagoge (Albany: SUNY Press, 1979), catalogue record
    19. ‘Ibn al-Ṭayyib’s commentary on the Isagoge’, Bulletin of the School of Oriental and African Studies (Cambridge Core)
    20. Averroes, Middle Commentary on Porphyry’s Isagoge and on Aristotle’s Categories, ed. Herbert A. Davidson (Mediaeval Academy of America, 1969), Texas A&M catalogue record
    21. TDV İslâm Ansiklopedisi, ‘İBN SÎNÂ’
    22. Stanford Encyclopedia of Philosophy, ‘Ibn Sina [Avicenna]: Logic’
    23. Silvia Di Vincenzo, ‘Avicenna’s reworking of Porphyry’s “common accident” in the light of Aristotle’s Categories’, Documenti e studi sulla tradizione filosofica medievale 27 (2016)
    24. Silvia Di Vincenzo, Avicenna, The Healing, Logic: Isagoge. A New Edition, English Translation and Commentary of the Kitāb al-Madḫal (De Gruyter, 2021)
    25. Encyclopaedia Britannica, ‘Marius Victorinus’
    26. Stanford Encyclopedia of Philosophy, ‘Boethius’
    27. Wikipedia, ‘Boethius’
    28. The Logic Museum, ‘Porphyry, Isagoge’
    29. TDV İslâm Ansiklopedisi, ‘EBHERÎ, Esîrüddin’
    30. Ḥājjī Khalīfa (Kâtip Çelebi), Kashf al-ẓunūn, entry ‘Īsāghūjī’; with al-Tahānawī, Kashshāf iṣṭilāḥāt al-funūn, and Aḥmadnagarī, Dastūr al-ʿulamāʾ (Arabic Lexicon)
    31. K. Kömürcü, ‘The Tradition of Isagoge in the History of Logic’, Bilimname 36 (2018), abstract