Porfirios'un Isagoge'si

1Surlu Porfirios

Porfirios, MS üçüncü yüzyılda Fenike'de (bugün Lübnan'da) Sur şehrinde doğdu. Kesin tarihleri belirsizdir: Stanford Encyclopedia of Philosophy 234?–305? verir, Süryânî mirası sözlüğü y. 232–y. 305, Türkiye'nin İslam ansiklopedisi (TDV) ise ölümünü 304 olarak verir. Asıl adı “kral” anlamına gelen Malkos'tu; bu ad Grekçede Basileus (“kral”) oldu.

Atina'da Platoncu Longinos'tan, ardından 263'ten 269'a kadar Roma'da bugün Yeni Platonculuk denen akımın kurucusu Plotinos'tan ders aldı. 268'de Plotinos'un tavsiyesiyle bir bunalımdan kurtulmak için Sicilya'ya gitti ve hocasının 270'teki ölümünden sonra da orada kaldı. 301 civarında Plotinos'un yazılarını, önsöz olarak Plotinos'un Hayatı'nı koyarak Enneadlar adıyla düzenledi.

Ona altmış kadar eser nispet edilir; bunların çoğu bugün kayıp ya da parçalar hâlindedir; aralarında polemik eseri Hıristiyanlara Karşı da vardır. Porfirios, Plotinos'un aksine, Aristoteles'i Platon ile uzlaştırmaya meyilliydi. Aristoteles'in mantık eserlerine gerçek anlamda şerh yazan ilk Platoncu odur ve Kategoriler'i Yeni Platoncu okullarda temel bir metin hâline getirmiştir. Arapçada Furfūriyūs (فُرْفُورِيُوس) diye anılır.

2Ne zaman ve neden yazdı

Kitap bir öğrenciye, Khrysaorios'a hitapla başlar: Aristoteles'in Kategoriler'ini anlamak ve ayrıca tarif yapabilmek için cinsin, faslın, nevin, hâssanın ve arazın ne olduğunu bilmek gerekir. Porfirios, daha derin soruları bir kenara bırakarak, eski filozofların bu beşi hakkında öğrettiklerini bir giriş tarzında kısaca ortaya koymayı vaat eder.

Antik şârihler Ammonios, Elias ve David'e göre eser Khrysaorios'a gönderilmişti; modern başvuru eserleri telifini Porfirios'un Sicilya'da kaldığı döneme, yaklaşık 268–270'e yerleştirir. Stanford Encyclopedia esere tarih vermez; dolayısıyla bu tarih sonraki şârihlerin haberine dayanır.

Isagoge kısadır ve amacı pratiktir. On kategorinin kendisini tartışmaz; okuyucuya, Aristoteles'in ve şârihlerinin bir terimin bir diğeri hakkında nasıl söylendiğinden bahsederken kullandıkları kelime dağarcığını verir.

3Beş terim

Porfirios, bir şeyin başka bir şey hakkında söylenebileceği (ona hamledilebileceği) beş yolu açıklar. “Hayvan” gibi bir cins, nevleri farklı olan birçok şey hakkında söylenir. “İnsan” gibi bir nev, bir cinsin altına girendir. “Nâtık” gibi bir fasıl, bir nevi kendi cinsi içinde ayırandır. Bir hâssa (proprium), insanlar için gülebilmek gibi, yalnızca tek bir neve aittir. Araz ise konusunu yok etmeden gelip gidebilendir.

Aristoteles'in kendisi Topikler'de bazen dört tür yüklemi (tanım, hâssa, cins ve araz) bütün hamli kapsıyor gibi ele almıştı. Sonraki şârihler tanımın yerine nev ve faslı koydular ve böylece Latincede quinque voces, “beş kelime” denen beş “yüklenebilir”e (predicabilia) ulaştılar. Arapçada bunlar beş küllî, al-kulliyyāt al-khams oldu: jins, nawʿ, faṣl, khāṣṣa ve ʿaraḍ ʿāmm. al-Abharī'nin Īsāghūjī'si hâssayı insan için klasik örnek olan “gülen” (ḍāḥik) ile açıklar.

Beşini tarif ettikten sonra kitabın ikinci yarısı onları ikişer ikişer karşılaştırır: cins ile faslın ortak yönleri ve farkları, sonra cins ile nev, cins ile hâssa ve böylece bütün çiftler. İbn Sînâ da dâhil olmak üzere sonraki okuyucular bu ikinci kısmı birincisinden daha az faydalı buldular, fakat bu kısım Porfirios'un her terimi diğerlerine karşı sınırlandırma yöntemini gösterir.

4“Porfirios ağacı”

Porfirios, cins ve nev bölümünde terimlerin en genelden en özele doğru nasıl sıralandığını örneklendirir. Cevher en yüksek cinstir; onun altında cisim; cismin altında canlı cisim; onun altında hayvan; hayvanın altında nâtık hayvan; onun altında insan; insanın altında ise Sokrates ve Platon gibi fertler vardır.

Bu zincirin ortasındaki her terim, üstündekinin nev'i ve altındakinin cinsidir. Cevher yalnızca cinstir, en genel olandır; “insan” yalnızca nevdir, en özel olandır. Sokrates gibi fertler ise hiç nev değildir, çünkü daha fazla bölünemezler.

Ortaçağ ders kitapları bu zinciri bir ağaç, “Porfirios ağacı” olarak çizdiler ve onu Porfirios'un cevher tasnifini örneklendirmek için kullandılar. Bunun ardındaki fikirler (bir en yüksek cins, hem cins hem nev olan ara terimler ve fertlerin üstünde bir en alt nev), beş küllî üzerine yazılan Arapça şerhlerde yeniden karşımıza çıkar.

5Bir kenara bıraktığı sorular

Porfirios kitabın başında cinsler ve nevler hakkındaki üç soruyu bilerek cevapsız bırakır: bunlar gerçekten var mıdır, yoksa yalnızca düşüncelerimizde mi bulunur; varsa, cisim midirler, yoksa cisimsiz mi; ve ayrı olarak mı, yoksa duyulur şeylerde mi var olurlar. Ona göre bu sorular çok derindir ve bir girişin izin verdiğinden daha uzun bir araştırma gerektirir.

Bu birkaç satır uzun bir ömür sürdü. Boethius'un Latince şerhleri aracılığıyla ortaçağın “küllîler problemi” tartışmasının başlangıç noktası oldu. Arap geleneğinde İbn Sînâ, Isagoge'yi yeniden işlediği eserde küllîlerin statüsünü ele aldı; modern naşirinin ifadesiyle orada yüklenebilirler öğretisi “mantık ile metafiziğin kavşağında” durur.

Yeni başlayan biri için ders, Porfirios'un amaçladığıyla aynıdır: küllîlerin nihayetinde ne olduğuna karar vermeden önce de cinsi, nevi ve diğerlerini mantıkta doğru kullanmayı öğrenmek mümkündür.

6Neden önemliydi

İskenderiye'deki Ammonios okulunda (beşinci yüzyıl sonu ve altıncı yüzyıl başı) felsefe dersleri felsefeye bir girişle, ardından şerhiyle birlikte Porfirios'un Isagoge'siyle, sonra Aristoteles'e bir girişle ve daha sonra Kategoriler'le başlardı. Böylece Porfirios'un küçük kitabı Aristoteles'in bütününe açılan kapı oldu ve bu yerini Bizans'ta, Süryânî ve Arap dünyalarında ve Latin Batı'da korudu.

Arapçada tercümesi günümüze ulaşan Porfirios'un tek eseriydi. Aristoteles'in mantık eserleriyle birlikte Arapça Organon'un ilk kısmı sayıldı. al-Abharī'ninki de dâhil olmak üzere sonraki Arapça el kitapları da tarife, önermelere ve kıyasa geçmeden önce lafızlar ve beş küllî ile başlar; al-Abharī'ninki ise hâlâ Porfirios'un başlığını taşır.

Grekçe metin Adolf Busse tarafından neşredildi (Commentaria in Aristotelem Graeca IV.1, Berlin, 1887). Jonathan Barnes kapsamlı bir şerhle birlikte İngilizce bir tercüme yayımladı (Oxford, 2003); daha eski İngilizce tercümeler internette serbestçe erişilebilir. TDV, Hamdi Ragıp Atademir ve Betül Çotuksöken'in Türkçe tercümelerini kaydeder.