1در مدارس یونانی اسکندریه
در اواخر دوران باستان، ایساغوجی در همان آغاز دورهٔ فلسفه خوانده می‌شد. آمونیوس پسر هرمیاس (حدود ۴۳۵/۴۴۵–۵۱۷/۵۲۶ م)، که در اسکندریه درس می‌داد، ترتیبی از درس‌های نهاد: نخست درآمدی بر فلسفه به‌طور ، سپس ایساغوجی با یک شرح، سپس درآمدی بر ارسطو، و تنها پس از آن مقولات. شرح خود او با عنوان «تفسیر پنج » (پنج اصطلاح) به ما رسیده است.
جانشینانش این الگو را نگاه داشتند. شروحی بر ایساغوجی به نام الیاس و داوود بر جای مانده است، که هر دو با مدرسهٔ المپیودوروس در اسکندریه در اواخر قرن ششم م پیوند دارند، و شرح گمنام دیگری که اکنون «الیاسِ مجعول» (Pseudo-Elias) خوانده می‌شود. پیش از شرح الیاس دوازده درس آمده است که طالب را به فلسفه برمی‌انگیزد؛ پیش از شرح داوود درآمدی بر فلسفه، با عنوان تعاریف و تقسیمات فلسفه. اینکه «الیاس» که بود نامعلوم است؛ دانشنامهٔ استنفورد یادآوری می‌کند که شواهد خوب دربارهٔ فیلسوفی به این نام اندک است و شاید شرح ایساغوجی درس‌های خود المپیودوروس را ثبت کرده باشد.
این شارحان همچنین گزارشی را به ما رساندند که فرفوریوس این اثر را برای خروسائوریوس فرستاد، و نیز این عادت را که آموختن را پیش از پنج اصطلاح با پرسش‌های (فلسفه چیست، منطق برای چیست) آغاز کنند. شرح عربی ابن الطیب نیز چنین مطالب ای را دربارهٔ جایگاه منطق در بر دارد (دی وینچنزو).
2به سریانی
در خاور نزدیک، مسیحیان سریانی‌زبان دورهٔ اسکندرانی را زنده نگاه داشتند. در دوران خلافت امویان (۶۶۱–۷۵۰ م) مدارس آنان ارغنونی کوتاه‌شده به شیوهٔ اسکندرانی را درس می‌دادند که با ایساغوجیِ فرفوریوس آغاز می‌شد.
بنا بر گفتهٔ سباستین براک (Sebastian Brock)، ایساغوجی تنها اثر فرفوریوس بود که به سریانی ترجمه شد، و دو ترجمه از آن بر جای مانده است: ترجمه‌ای گمنام از اوایل قرن ششم م، و بازنگری‌ای که در ۶۴۵ م آثاناسیوس بلدی انجام داد، که بعدها پاتریارک ارتدکس سریانی شد (۶۸۴–۶۸۷ م) و در سپتامبر ۶۸۷ م درگذشت. دانشمندان سریانی، از جمله پروبا، دیونوسیوس بر صلیبی و یوسف دوم، نیز بر آن شرح نوشتند.
طرح HunaynNet فرهنگستان علوم اتریش متن یونانی را در کنار هر دو ترجمهٔ سریانی و ترجمهٔ عربی منتشر می‌کند، تا بتوان گام‌های این انتقال را با هم مقایسه کرد.
3به عربی
نخستین آشنایی عربی با ایساغوجی به نام ابن مقفع پیوند خورده است. خلاصه‌ای کوتاه از ، که با یک ایساغوجی آغاز می‌شود و با مقولات، باری ارمینیاس (العبارة) و تحلیلات نخستین ادامه می‌یابد، یا به دبیر و نویسندهٔ نامدار عبدالله بن مقفع (درگذشتهٔ ۱۳۹ ق / ۷۵۶ م) نسبت داده می‌شود یا به پسرش محمد، که در روزگار خلافت مأمون فعال بود. منابع با هم اختلاف دارند. مورخ ابن قفطی می‌گوید که ابن مقفع نخستین ترجمهٔ عربی را از فارسی انجام داد (TDV)؛ اگر پدر مترجم بوده باشد، زبان مبدأ به‌راستی فارسی میانه بوده است (SEP). پژوهشگران دیگر آن را به پسر نسبت می‌دهند، و یکی (والا، Vallat) هر دو انتساب را رد می‌کند. این اثر را بیشتر بازنویسی (پارافراز) توصیف کرده‌اند تا ترجمه.
از چند ترجمهٔ دیگر نیز گزارش شده که از میان رفته‌اند. الفهرست ابن ندیم از ترجمه‌ای از سریانی به دست دانشمندی به نام رقی یاد می‌کند؛ دانشنامهٔ ترکی نام او را ابوالقاسم رقی می‌آورد، در حالی که سیلویا دی وینچنزو او را ایوب بن قاسم رقی (درگذشتهٔ حدود ۸۴۰ م) می‌داند. TDV همچنین از ترجمه‌ای از یحیی بن عدی یاد می‌کند، و دی وینچنزو بر آن است که شاید حنین بن اسحاق نیز ترجمه‌ای فراهم کرده باشد.
ترجمه‌ای که کامل بر جای مانده، ترجمهٔ ابوعثمان سعید بن یعقوب دمشقی است، پزشک و مترجمی در بغداد در اوایل قرن دهم م. این ترجمه از سریانی، از روی ترجمهٔ آثاناسیوس بلدی، فراهم شد و در نسخهٔ خطی پاریسِ ارغنون عربی (BnF arabe 2346) نگهداری می‌شود. احمد فؤاد اهوانی و عبدالرحمن بدوی هر دو آن را در ۱۹۵۲ تصحیح کردند. ابن سینا بر این ترجمه تکیه کرد، و ابن الطیب در عبارات اصلی (لِمّاها) شرحش آن را نقل می‌کند.
4نخستین شارحان عربی‌نویس
فیلسوفان عربی‌نویس به‌زودی آثار خود را در فرفوریوس نوشتند. کندی (قرن سوم ق / نهم م) رساله‌ای دربارهٔ پنج‌گانه نوشت که اکنون از میان رفته است، و آثاری دربارهٔ مدخل منطقی (المدخل المنطقی). سرخسی (کشته‌شده در ۲۸۶ ق / ۸۹۹ م) مختصری از کتاب فرفوریوس فراهم کرد، و کتاب إیساغوجی‌ای به نام رازی فهرست شده است (TDV).
فارابی (درگذشتهٔ ۳۳۹ ق / ۹۵۰–۹۵۱ م)، چهرهٔ برجستهٔ ارسطوییان بغداد، کتاب إیساغوجی أی المدخل را نوشت. این کتاب در پنج‌گانه از فرفوریوس پیروی می‌کند، اما به‌کوتاهی به موضوعاتی نیز می‌پردازد که فرفوریوس تنها به آن‌ها اشاره کرده بود، مانند جزئی و کلی، و تعریف. فیلسوف ابن باجه بعدها شرحی (تعلیق) بر آن نوشت.
در مدرسهٔ بغداد ایساغوجی عبارت به عبارت نیز شرح می‌شد. شرح بلند فیلسوف مسیحی ابوالفرج عبدالله بن الطیب (درگذشتهٔ ۱۰۴۳ م) بر جای مانده و کوامه گیکیه (Kwame Gyekye) آن را به انگلیسی ترجمه کرده است (۱۹۷۹). ثابت شد که نسخه‌ای خطی در کتابخانهٔ بادلیان که زمانی به فارابی نسبت داده می‌شد از آنِ اوست. ابن رشد (Averroes، درگذشتهٔ ۵۹۵ ق / ۱۱۹۸ م) تلخیصی نوشت، تلخیص مدخل فرفوریوس؛ متن عربی آن از میان رفته است، اما در ترجمه‌ای عبری از یعقوب آناتولی بر جای مانده که هربرت دیویدسن (Herbert Davidson) در ۱۹۶۹ آن را تصحیح کرد.
5المدخلِ ابن سینا
ابن سینا (درگذشتهٔ ۴۲۸ ق / ۱۰۳۷ م) در جوانی ایساغوجیِ فرفوریوس را نزد استادش ناتلی خواند (TDV). در دانشنامه‌اش الشفاء («درمان»)، که بخش آن به دههٔ ۱۰۲۰ م بازمی‌گردد، نخستین کتاب المدخل، یعنی «درآمد»، است. این کتاب از موضوعات فرفوریوس پیروی می‌کند، اما بازپرداختی مستقل است نه شرح.
او پنج‌گانه را درون نگاه می‌دارد، اما توضیح می‌دهد که آن‌ها از آن رو برای منطق اهمیت دارند که از عوارض لازم حقیقی منطق‌اند: «معقولات ثانیه»، مفاهیمی مانند کلیت، و موضوع. او با این کار کسانی را نقد می‌کند که بر آن بودند منطق از معنادار بحث می‌کند. او همچنین فرفوریوس را به تفصیل اصلاح می‌کند: یکی از تعریف‌های فرفوریوس از را رد می‌کند، عرض به‌عنوان یک چیز را از به‌عنوان محمولی منطقی جدا می‌کند، و بخش دوم کتاب فرفوریوس، بخش مقایسه‌ای، را کم‌فایده می‌داند.
المدخل تنها کتاب منطقی شفاست که هم به عربی و هم در ترجمه‌ای لاتینی از قرن دوازدهم م به‌طور کامل به ما رسیده است. تصحیح انتقادی تازه‌ای با ترجمهٔ انگلیسی از سیلویا دی وینچنزو (Silvia Di Vincenzo) در ۲۰۲۱ منتشر شد. خلاصه‌های کوتاه‌تر ابن سینا، النجاة و الإشارات و التنبیهات، نیز با آغاز می‌شوند.
6از ترجمه تا کتاب‌های راهنمای مستقل
پس از ابن سینا، نقطهٔ مرجع عربی از ارسطو و فرفوریوس به خود ابن سینا جابه‌جا شد. به تعبیر تونی استریت (Tony Street)، سنت سینوی «متون ارسطویی را به‌سادگی نادیده گرفت»، و کار ابن سینا ارغنون را برای بیشتر منطق‌دانان عربی‌نویسِ بعدی بی‌ربط ساخت.
در قرن سیزدهم م، خونجی (درگذشتهٔ ۶۴۶ ق / ۱۲۴۸–۱۲۴۹ م) کشف («آشکارسازی») خود را بر الگویی نو نوشت، و جانشینانش کتاب‌های راهنمای فشرده نوشتند. دو تا از این‌ها، ایساغوجی ابهری و الرسالة الشمسیة کاتبی، از اواخر قرن سیزدهم م تا امروز، هم نزد اهل سنت و هم نزد شیعیان، ستون‌های آموزش در مدارس شدند.
این کتاب‌های راهنما دیگر بر فرفوریوس یا ارسطو شرح نمی‌نویسند. ترتیبی را که کتاب فرفوریوس نهاده بود نگاه می‌دارند (نخست و پنج‌گانه، سپس تعریف، و )، اما کتاب‌های درسی اصیلی‌اند که برای طالبان نوشته شده‌اند، نه اینکه برایشان ترجمه شده باشند.
7در غرب لاتینی
ایساغوجی نخستین بار در قرن چهارم م به دست خطیب رومی ماریوس ویکتورینوس به لاتینی ترجمه شد؛ این ترجمه از میان رفته است. بوئتیوس (درگذشتهٔ حدود ۵۲۴–۵۲۶ م) دو شرح بر ایساغوجی نوشت، نخستین (حدود ۵۰۴–۵۰۵) بر ترجمهٔ ویکتورینوس و دومی (حدود ۵۰۷–۵۰۹) بر ترجمهٔ تازهٔ خودش.
ترجمهٔ بوئتیوس کتاب درسی استاندارد در مدارس و دانشگاه‌های اروپای قرون وسطا شد، و شرح دوم او، با بحثش دربارهٔ سه پرسش فرفوریوس، بحث قرون وسطا دربارهٔ را گشود. پیر آبلار و دانس اسکوتوس از شمار بسیار شارحان لاتینی بعدی بودند.
سنت‌های لاتینی و عربی از یک کتاب یونانی روییدند اما جدا از هم گسترش یافتند. آن‌ها دوباره در قرن دوازدهم م به هم رسیدند، هنگامی که المدخل ابن سینا به لاتینی ترجمه شد، و بسیار دیرتر، در ۱۶۲۵، هنگامی که نخستین ترجمهٔ لاتینی ایساغوجی ابهری در رم منتشر شد (TDV).
8کتاب ابهری چگونه این نام را گرفت
اثیرالدین مفضل بن عمر ابهری (درگذشتهٔ ۶۶۳ ق / ۱۲۶۵ م؛ برخی منابع ۶۶۱ ق / ۱۲۶۳ م را آورده‌اند) رساله‌ای بسیار کوتاه نوشت که سراسر را در بر می‌گیرد. این رساله به نام الرسالة الأثیریة نیز شناخته می‌شود. بخش نخست آن، دربارهٔ و پنج‌گانه، با سرعنوان ایساغوجی آغاز می‌شود، و کل رساله به همین واژه خوانده شد (نک. «واژهٔ ایساغوجی»).
TDV یادآوری می‌کند که این کتاب در ترتیب و محتوا هم با فرفوریوس و هم با ابن سینا فرق دارد؛ برای نمونه، خود رساله فصلی دربارهٔ مقولات دهگانه ندارد. کوتاهی و روشنی‌اش آن را نخستین کتاب منطقی ساخت که در مدارس درس داده می‌شد، و، چنان‌که حاجی خلیفه در قرن هفدهم م نوشت، همان ایساغوجیِ « و رایج در روزگار ما» بود.
شروح و حواشی آن، که با حسام‌الدین کاتی در قرن چهاردهم م آغاز شدند، در سراسر جهان اسلام گسترش یافتند. از آن پس، «خواندن ایساغوجی» به معنای خواندن ابهری بود، و عنوان فرفوریوس در کتابی زنده ماند که دیگر هیچ نامی از فرفوریوس نمی‌برد.
Sources (31)
- Stanford Encyclopedia of Philosophy, ‘Ammonius’
- Stanford Encyclopedia of Philosophy, ‘Elias’
- Wikipedia, ‘David (commentator)’
- Wikipedia, ‘Isagoge’
- Stanford Encyclopedia of Philosophy, ‘Arabic and Islamic Philosophy of Language and Logic’ (Tony Street)
- Gorgias Encyclopedic Dictionary of the Syriac Heritage, ‘Porphyry (ca. 232 – ca. 305)’ (Sebastian P. Brock)
- Gorgias Encyclopedic Dictionary of the Syriac Heritage, ‘Athanasios II of Balad (d. 687)’ (Michael Philip Penn)
- HunaynNet (Austrian Academy of Sciences): digital edition of the Isagoge in Greek, Syriac and Arabic
- Stanford Encyclopedia of Philosophy, ‘Greek Sources in Arabic and Islamic Philosophy’ (Cristina D’Ancona)
- Stanford Encyclopedia of Philosophy, ‘Greek Sources in Arabic and Islamic Philosophy’, notes 14, 15 and 79
- TDV İslâm Ansiklopedisi, ‘ÎSÂGŪCÎ’ (Abdulkuddüs Bingöl)
- ‘A Comparative Study of Ibn al-Muqaffaʿ and Porphyry’s Isagoge’, Hekmat-e Moaser 10/29 (2020), abstract
- Silvia Di Vincenzo, doctoral thesis on Avicenna’s Kitāb al-Madkhal (Scuola Normale Superiore, Pisa)
- TDV İslâm Ansiklopedisi, ‘SAÎD b. YA‘KŪB’
- Yaşar Aydınlı, ‘Fârâbî’nin “Kitâbu Îsâgûcî ey el-Medhal” Adlı Eseri’, Diyanet İlmî Dergi 52/1 (2016)
- Stanford Encyclopedia of Philosophy, ‘al-Farabi’s Philosophy of Logic and Language’
- Encyclopaedia Iranica, ‘Fārābī i. Biography’
- Kwame Gyekye (tr.), Arabic Logic: Ibn al-Ṭayyib’s Commentary on Porphyry’s Eisagoge (Albany: SUNY Press, 1979), catalogue record
- ‘Ibn al-Ṭayyib’s commentary on the Isagoge’, Bulletin of the School of Oriental and African Studies (Cambridge Core)
- Averroes, Middle Commentary on Porphyry’s Isagoge and on Aristotle’s Categories, ed. Herbert A. Davidson (Mediaeval Academy of America, 1969), Texas A&M catalogue record
- TDV İslâm Ansiklopedisi, ‘İBN SÎNÂ’
- Stanford Encyclopedia of Philosophy, ‘Ibn Sina [Avicenna]: Logic’
- Silvia Di Vincenzo, ‘Avicenna’s reworking of Porphyry’s “common accident” in the light of Aristotle’s Categories’, Documenti e studi sulla tradizione filosofica medievale 27 (2016)
- Silvia Di Vincenzo, Avicenna, The Healing, Logic: Isagoge. A New Edition, English Translation and Commentary of the Kitāb al-Madḫal (De Gruyter, 2021)
- Encyclopaedia Britannica, ‘Marius Victorinus’
- Stanford Encyclopedia of Philosophy, ‘Boethius’
- Wikipedia, ‘Boethius’
- The Logic Museum, ‘Porphyry, Isagoge’
- TDV İslâm Ansiklopedisi, ‘EBHERÎ, Esîrüddin’
- Ḥājjī Khalīfa (Kâtip Çelebi), Kashf al-ẓunūn, entry ‘Īsāghūjī’; with al-Tahānawī, Kashshāf iṣṭilāḥāt al-funūn, and Aḥmadnagarī, Dastūr al-ʿulamāʾ (Arabic Lexicon)
- K. Kömürcü, ‘The Tradition of Isagoge in the History of Logic’, Bilimname 36 (2018), abstract