Hoe de Isagoge reisde

1In de Griekse scholen van Alexandrië

In de late oudheid werd de Isagoge helemaal aan het begin van de filosofieopleiding gelezen. Ammonius, zoon van Hermeias (ca. 435/445–517/526), die in Alexandrië lesgaf, stelde een reeks inleidende lessen vast: eerst een inleiding in de filosofie als geheel, dan de Isagoge met een commentaar, dan een inleiding op Aristoteles, en pas daarna de Categorieën. Zijn eigen commentaar is overgeleverd als de ‘Uitleg van de vijf uitspraken’ (de vijf termen).

Zijn opvolgers hielden dit patroon aan. Er zijn commentaren op de Isagoge bewaard onder de namen van Elias en David, beiden verbonden met de school van Olympiodorus in Alexandrië in de latere zesde eeuw, en nog een anoniem commentaar dat nu ‘Pseudo-Elias’ heet. Het commentaar van Elias wordt voorafgegaan door twaalf lessen die de student tot de filosofie aansporen; dat van David door een inleiding in de filosofie, de Definities en indelingen van de filosofie. Wie ‘Elias’ was, is onzeker; de Stanford Encyclopedia merkt op dat er weinig goed bewijs is voor een filosoof met die naam en dat het commentaar op de Isagoge misschien de eigen lessen van Olympiodorus weergeeft.

Deze commentatoren gaven ook het bericht door dat Porphyrius het werk aan Chrysaorius stuurde, en de gewoonte om de studie van de logica te openen met algemene vragen (wat filosofie is, waartoe logica dient) vóór de vijf termen. Het Arabische commentaar van Ibn al-Ṭayyib bevat eveneens zulk inleidend materiaal over de status van de logica (Di Vincenzo).

2Naar het Syrisch

In het Nabije Oosten hielden Syrischsprekende christenen de logicaopleiding van Alexandrië levend. Onder het kalifaat van de Omajjaden (661–750) onderwezen hun scholen een ingekort Alexandrijns Organon dat begon met de Isagoge van Porphyrius.

Volgens Sebastian Brock was de Isagoge het enige werk van Porphyrius dat in het Syrisch werd vertaald, en er zijn twee versies bewaard: een anonieme uit het begin van de zesde eeuw, en een herziening uit 645 door Athanasius van Balad, die later Syrisch-orthodox patriarch werd (684–687) en in september 687 stierf. Syrische geleerden, onder wie Proba, Dionysius bar Ṣalibi en Yawsep II, schreven er ook commentaren op.

Het project HunaynNet van de Oostenrijkse Academie van Wetenschappen publiceert de Griekse tekst naast beide Syrische versies en de Arabische vertaling, zodat de stappen van de overlevering kunnen worden vergeleken.

3Naar het Arabisch

Het vroegste Arabische contact met de Isagoge is verbonden met de naam Ibn al-Muqaffaʿ. Een kort compendium van de logica, dat begint met een Isagoge en verdergaat met de Categorieën, Over de interpretatie en de Eerste Analytica, wordt toegeschreven aan ofwel de beroemde secretaris en schrijver ʿAbd Allāh Ibn al-Muqaffaʿ (gest. 139/756), ofwel zijn zoon Muḥammad, die actief was onder de kalief al-Maʾmūn. De bronnen spreken elkaar tegen. De historicus Ibn al-Qifṭī zegt dat Ibn al-Muqaffaʿ de eerste Arabische vertaling maakte, uit het Perzisch (TDV); als de vader de vertaler was, zou de brontaal inderdaad Middelperzisch zijn geweest (SEP). Andere onderzoekers schrijven het aan de zoon toe, en één (Vallat) verwerpt beide toeschrijvingen. Het wordt ook beschreven als een parafrase en niet als een vertaling.

Er worden nog meer vertalingen gemeld, maar die zijn verloren. De Fihrist van Ibn al-Nadīm noemt een vertaling uit het Syrisch door een geleerde met de naam al-Raqqī; de Turkse encyclopedie geeft zijn naam als Abū l-Qāsim al-Raqqī, terwijl Silvia Di Vincenzo hem identificeert als Ayyūb ibn al-Qāsim al-Raqqī (gest. ca. 840). TDV noemt ook een vertaling door Yaḥyā ibn ʿAdī, en Di Vincenzo houdt het voor mogelijk dat Ḥunayn ibn Isḥāq er een maakte.

De vertaling die volledig bewaard is, is die van Abū ʿUthmān Saʿīd ibn Yaʿqūb al-Dimashqī, een arts en vertaler in Bagdad in het begin van de tiende eeuw. Ze werd gemaakt uit het Syrisch, uit de versie van Athanasius van Balad, en is bewaard in het Parijse handschrift van het Arabische Organon (BnF arabe 2346). Aḥmad Fuʾād al-Ahwānī en ʿAbd al-Raḥmān Badawī gaven haar allebei in 1952 uit. Ibn Sina steunde op deze vertaling, en Ibn al-Ṭayyib citeert haar in de lemmata van zijn commentaar.

4De eerste Arabische commentatoren

Arabische filosofen schreven al snel eigen werken over het onderwerp van Porphyrius. Al-Kindī (3e/9e eeuw) schreef een verhandeling over de vijf predicabilia, nu verloren, en werken over de logische inleiding (al-madkhal al-manṭiqī). Al-Sarakhsī (vermoord 286/899) maakte een samenvatting van het boek van Porphyrius, en onder de naam van al-Rāzī wordt een Kitāb Īsāghūjī vermeld (TDV).

Al-Farabi (gest. 339/950–1), de leidende figuur onder de aristotelici van Bagdad, schreef een Kitāb Īsāghūjī ay al-Madkhal. Het volgt Porphyrius over de vijf universalia, maar behandelt ook kort onderwerpen waar Porphyrius alleen naar verwees, zoals enkelvoudige en universele termen, de propositie en de definitie. De filosoof Ibn Bājja schreef er later een commentaar (taʿlīq) op.

In de school van Bagdad werd de Isagoge ook zinsnede voor zinsnede uitgelegd. Het lange commentaar van de christelijke filosoof Abū l-Faraj ʿAbd Allāh ibn al-Ṭayyib (gest. 1043) is bewaard en werd door Kwame Gyekye in het Engels vertaald (1979). Een handschrift in de Bodleian Library dat ooit aan al-Farabi werd toegeschreven, bleek van hem te zijn. Ibn Rushd (Averroes, gest. 595/1198) schreef een samenvatting, Talkhīṣ Madkhal Furfūriyūs; de Arabische tekst is verloren, maar ze is bewaard in een Hebreeuwse vertaling door Jacob Anatoli, in 1969 uitgegeven door Herbert Davidson.

5Al-Madkhal van Ibn Sina

Ibn Sina (gest. 428/1037) las de Isagoge van Porphyrius als jongeman met zijn leraar al-Nātilī (TDV). In zijn encyclopedie al-Shifāʾ (‘De genezing’), waarvan de logica uit de jaren 1020 stamt, is het eerste boek al-Madkhal, ‘de Inleiding’. Het volgt de onderwerpen van Porphyrius, maar is een zelfstandige bewerking en geen commentaar.

Hij houdt de vijf universalia binnen de logica, maar legt uit dat ze voor de logica van belang zijn omdat ze noodzakelijke kenmerken zijn van het eigenlijke onderwerp van de logica: ‘tweede intelligibilia’, begrippen zoals algemeenheid, geslacht en subject. Daarbij bekritiseert hij wie meende dat de logica betekenisvolle uitingen bestudeert. Ook verbetert hij Porphyrius in de details: hij verwerpt een van de definities van het algemeen accident van Porphyrius en onderscheidt het accident als ding (ʿaraḍ) van het accidentele als logisch predicaat (ʿaraḍī), en hij vindt het tweede, vergelijkende deel van het boek van Porphyrius weinig nuttig.

Al-Madkhal is het enige logische boek van de Shifāʾ dat volledig is overgeleverd, zowel in het Arabisch als in een Latijnse vertaling uit de twaalfde eeuw. In 2021 verscheen een nieuwe kritische editie met Engelse vertaling door Silvia Di Vincenzo. Ook de kortere samenvattingen van Ibn Sina, al-Najāt en al-Ishārāt wa-l-tanbīhāt, beginnen met de universalia.

6Van vertaling naar zelfstandige handboeken

Na Ibn Sina verschoof het referentiepunt van de Arabische logica van Aristoteles en Porphyrius naar Ibn Sina zelf. In de woorden van Tony Street ‘negeerde de avicenniaanse traditie de aristotelische teksten eenvoudig’, en maakte het werk van Ibn Sina het Organon irrelevant voor de meeste latere Arabische logici.

In de dertiende eeuw schreef al-Khūnajī (gest. 646/1248–9) zijn Kashf (‘Onthulling’) naar een nieuw model, en zijn opvolgers schreven compacte handboeken. Twee daarvan, de Īsāghūjī van al-Abharī en al-Risāla al-Shamsiyya van al-Kātibī, werden van de late dertiende eeuw tot nu de pijlers van het logicaonderwijs in de madrasa, bij zowel soennieten als sjiieten.

Deze handboeken leveren geen commentaar meer op Porphyrius of Aristoteles. Ze houden de volgorde aan die het boek van Porphyrius had vastgelegd (eerst uitingen en de vijf universalia, dan definitie, proposities en syllogisme), maar het zijn oorspronkelijke leerboeken, geschreven voor studenten in plaats van voor hen vertaald.

7In het Latijnse Westen

In het Latijn werd de Isagoge voor het eerst in de vierde eeuw vertaald door de Romeinse redenaar Marius Victorinus; die vertaling is verloren. Boëthius (gest. ca. 524–526) schreef twee commentaren op de Isagoge, het eerste (ca. 504–505) op de versie van Victorinus en het tweede (ca. 507–509) op zijn eigen nieuwe vertaling.

De vertaling van Boëthius werd een standaardleerboek in de middeleeuwse Europese scholen en universiteiten, en zijn tweede commentaar, met de bespreking van de drie vragen van Porphyrius, opende het middeleeuwse debat over de universalia. Petrus Abaelardus en Duns Scotus waren twee van de vele latere Latijnse commentatoren.

De Latijnse en de Arabische traditie groeiden uit hetzelfde Griekse boek, maar ontwikkelden zich los van elkaar. Ze ontmoetten elkaar opnieuw in de twaalfde eeuw, toen al-Madkhal van Ibn Sina in het Latijn werd vertaald, en veel later, in 1625, toen in Rome de eerste Latijnse vertaling van de Īsāghūjī van al-Abharī verscheen (TDV).

8Hoe het boek van al-Abharī de naam kreeg

Athīr al-Dīn al-Mufaḍḍal ibn ʿUmar al-Abharī (gest. 663/1265; sommige bronnen geven 661/1263) schreef een zeer korte verhandeling die de hele logica behandelt. Ze staat ook bekend als al-Risāla al-Athīriyya. Het eerste deel, over uitingen en de vijf universalia, begint met de kop Īsāghūjī, en de hele verhandeling ging met dat woord heten (zie ‘Het woord Īsāghūjī’).

TDV merkt op dat het boek in volgorde en inhoud verschilt van zowel Porphyrius als Ibn Sina; de verhandeling zelf heeft bijvoorbeeld geen hoofdstuk over de tien categorieën. Door de beknoptheid en helderheid werd het het eerste logicaboek dat in de madrasa's werd onderwezen, en, zoals Ḥājjī Khalīfa in de zeventiende eeuw schreef, was het de Īsāghūjī die ‘in onze tijd bekend en in omloop is’.

De commentaren en glossen erop, te beginnen met Ḥusām al-Dīn al-Kātī in de veertiende eeuw, verspreidden zich over de islamitische wereld. Vanaf dat moment betekende ‘de Īsāghūjī lezen’ al-Abharī lezen, en de titel van Porphyrius leefde voort in een boek dat Porphyrius helemaal niet meer noemt.