برجسته‌ترین ارسطویی عربی‌نویس قرن دهم، که خود کتاب ایساغوجی أی المدخل را دربارهٔ کلیات پنج‌گانه نوشت.
Life
همهٔ منابع در نام او، ابونصر محمد بن محمد فارابی، هم‌داستان‌اند. نسبت او به ناحیهٔ فاراب بر کرانهٔ میانی سیحون (سیردریا) اشاره دارد، هرچند ابن ندیم خاستگاه او را فاریاب در خراسان می‌داند، و قطعی نیست که او در آنجا زاده شده باشد. دانشنامهٔ استنفورد تولد او را احتمالاً ۸۷۰ م (۲۵۷ ق) می‌داند؛ دانشنامهٔ ایرانیکا تاریخ تولدی نمی‌دهد و گزارش بعدی دربارهٔ سن او هنگام مرگ را نامعتبر می‌شمارد.
او را نزد روحانی مسیحی یوحنا بن حیلان، احتمالاً در بغداد، آموخت و تا اواخر ۳۳۰ ق / ۹۴۲ م در آنجا زیست. سپس به شام رفت و در حلب تدریس کرد، در ۳۳۷ ق / ۹۴۸–۹۴۹ م به مصر سفر کرد، و در رجب ۳۳۹ ق (دسامبر ۹۵۰ یا ژانویهٔ ۹۵۱ م) در دمشق درگذشت. از شاگردانش یحیی بن عدی بود.
فارابی چهرهٔ برجستهٔ ارسطوییان بغداد بود، هرچند خود مترجم نبود. او بر بسیاری از آثار منطقی ارسطو شرح نوشت و دربارهٔ علوم، زبان و سیاست آثار فراوان نگاشت. او را «معلم ثانی» می‌خوانند، و ارسطو معلم اول است.
Uncertain or disputed
- زادگاه (فاراب یا فاریاب) و سال تولد او قطعی نیستند؛ ایرانیکا ادعاهای بعدی دربارهٔ تبار قومی او را رد می‌کند.
- ابن خلکان ابوبشر متی را یکی از استادان او می‌شمارد؛ ایرانیکا این را ساختگی‌ای باورپذیر می‌داند.
Works
- کتاب إیساغوجی أی المدخل كِتَابُ إِيسَاغُوجِي أَيِ المَدْخَلِ — بر فرفوریوسدرآمدی بر موضوعات ایساغوجیِ فرفوریوس: کلیات پنج‌گانه و نسبت‌های میان آن‌ها، با بحث‌های کوتاهی دربارهٔ الفاظ جزئی و کلی، قضیه و تعریف، که فرفوریوس تنها به آن‌ها اشاره کرده بود (آیدینلی). ابن باجه تعلیقی بر آن نوشت (TDV). ترجمهٔ انگلیسی از د. م. دانلاپ (D. M. Dunlop) (۱۹۵۶)؛ پژوهش ت. کلون (T. Kleven) (۲۰۱۳).اثر
Reception
ابن باجه شرحی (تعلیق) بر آن نوشت، و پژوهش جدید این اثر را در پرتو یادداشت‌های او می‌خواند (TDV، آیدینلی).
نسخه‌ای خطی در کتابخانهٔ بادلیان که زمانی به‌عنوان شرحی بر ایساغوجی به فارابی نسبت داده می‌شد، ثابت شد که اثر ابن الطیب است (TDV؛ مقاله‌ای در BSOAS).
Sources (7)
- Encyclopaedia Iranica, ‘Fārābī i. Biography’
- Stanford Encyclopedia of Philosophy, ‘al-Farabi’
- Stanford Encyclopedia of Philosophy, ‘al-Farabi’s Philosophy of Logic and Language’
- Stanford Encyclopedia of Philosophy, ‘Arabic and Islamic Philosophy of Language and Logic’ (Tony Street)
- TDV İslâm Ansiklopedisi, ‘ÎSÂGŪCÎ’ (Abdulkuddüs Bingöl)
- Yaşar Aydınlı, ‘Fârâbî’nin “Kitâbu Îsâgûcî ey el-Medhal” Adlı Eseri’, Diyanet İlmî Dergi 52/1 (2016)
- ‘Ibn al-Ṭayyib’s commentary on the Isagoge’, Bulletin of the School of Oriental and African Studies (Cambridge Core)