De Īsāghūjī van al-Abharī

1Het boek en zijn namen

Het boek geeft zichzelf geen titel. Na de lofprijzing van God zegt het eenvoudig: “Dit is een verhandeling over de logica (risāla fī l-manṭiq). We hebben daarin uiteengezet wat iedereen die aan een wetenschap begint, paraat moet hebben.” Het eerste deel heeft als kop Īsāghūjī, de Arabische vorm van het Griekse eisagōgē, “inleiding”, de titel van de beroemde inleiding van Porphyrius op de logica van Aristoteles. Die kop werd de naam van het hele werk. Ook in de editie die The Mantiqi gebruikt, begint het eerste deel met het woord Īsāghūjī.

Het staat ook bekend als al-Risāla al-Athīriyya fī l-manṭiq, “de verhandeling van Athīr over de logica” (in het Osmaans-Turks Risâle-i Esîriyye), naar de erenaam van de auteur, Athīr al-Dīn, en als Īsāghūjī fī l-manṭiq of Kitāb al-Īsāghūjī. Onder de naam Isagoge werd het in 1625 in Rome gedrukt met een Latijnse vertaling.

De titel heeft tot enige verwarring geleid. Omdat de Isagoge van Porphyrius een korte inleiding was op de vijf universalia, wordt het boek van al-Abharī soms beschreven als een Arabische bewerking van, of een commentaar op, Porphyrius. De Encyclopaedia Iranica noemt het een “populaire Arabische uitwerking” van het werk van Porphyrius; Hüseyin Sarıoğlu en andere recente onderzoekers benadrukken dat het een zelfstandig werk is, geen samenvatting en geen bewerking. Het deelt het onderwerp van Porphyrius maar in één van zijn zeven delen; de rest behandelt de hele logica.

2Wanneer het werd geschreven

Er is geen datum van ontstaan overgeleverd. Asadollah Falahi, die de vroegste logicawerken van al-Abharī heeft bestudeerd, rekent de Īsāghūjī tot zijn eerste vier logicaverhandelingen en stelt, als hypothese op grond van de inhoud, een datum rond 620/1223 voor. Aantekeningen in handschriften wijzen erop dat al-Abharī deze vroege verhandelingen in 627/1230 aan zijn leerling Najm al-Dīn al-Kātibī onderwees.

Een argument voor een vroege datum is dat sommige formuleringen in de Īsāghūjī in latere werken van al-Abharī worden verbeterd. Falahi merkt bijvoorbeeld op dat de definitie van de omkering spreekt van het behouden van bevestiging en ontkenning, terwijl de juiste voorwaarde het behouden van de waarheid is. (De tekst in de editie die The Mantiqi gebruikt, noemt beide.) Handschriften van een tekst die zo vaak is overgeschreven, zijn niet allemaal gelijk, en zulke kleine verschillen tussen afschriften zijn te verwachten.

De Īsāghūjī hoort bij de generatie logici na Fakhr al-Dīn al-Rāzī (gest. 606/1210). Net als al-Risāla al-Shamsiyya van al-Kātibī en Maṭāliʿ al-anwār van al-Urmawī is het een van de handboeken waardoor de logica van Ibn Sina, zoals deze latere auteurs haar hadden bewerkt, zich over de islamitische wereld verspreidde. Falahi noemt Afḍal al-Dīn al-Khūnajī als de sterkste invloed op de logica van al-Abharī.

3Wat het bevat

Na het korte voorwoord valt de tekst op The Mantiqi (59 genummerde stukken) in zes delen uiteen. Het eerste gaat over uitingen: hoe een woord zijn betekenis aanduidt door overeenstemming, door insluiting of door implicatie (het voorbeeld is “mens” en “redelijk dier”); enkelvoudige en samengestelde uitingen; universalia en particuliere begrippen. Het tweede zet de vijf universalia uiteen: geslacht, soort, soortverschil, eigenschap en algemeen accident, met vaste voorbeelden zoals “lachend” voor de eigenschap en “ademend” voor het algemeen accident.

Het derde deel gaat over de definitie (de “verklarende uitspraak”): de volledige en onvolledige essentiële definitie (ḥadd) en de volledige en onvolledige beschrijvende definitie (rasm). Het vierde, het langste, gaat over proposities: categorische en voorwaardelijke proposities (verbindend en disjunctief), bevestigend en ontkennend, enkelvoudig, gekwantificeerd en onbepaald; daarna de tegenspraak, met haar voorwaarden van eenheid in subject, predicaat, tijd, plaats enzovoort, en de omkering.

Het vijfde deel gaat over het syllogisme. Het definieert het, onderscheidt het verbindend en het uitzonderend syllogisme, noemt de middenterm, de kleine term en de grote term, beschrijft de vier figuren en hoe de tweede, derde en vierde naar de eerste worden teruggebracht, en geeft alleen de vier productieve modi van de eerste figuur, “die de maatstaf van de wetenschappen is geworden”. Daarna laat het verbindende syllogismen zien die uit voorwaardelijke proposities zijn opgebouwd, en de regels van het uitzonderend syllogisme.

Het zesde deel behandelt de “vijf kunsten”, de soorten syllogisme naar de aard van hun premissen: de demonstratie, met de soorten zekere premissen (eerste beginselen, waarnemingen, ervaringskennis en intuïtieve premissen, overvloedig overgeleverde berichten, en proposities die hun bewijs met zich meedragen); de dialectiek; de retoriek; de poëtica; en de sofistiek. Het boek eindigt met één zin: “Alleen op de demonstratie kan men vertrouwen, op niets anders.”

4Een volledige logica in het klein

Wat de Īsāghūjī onderscheidt van de Isagoge van Porphyrius, is de reikwijdte. Porphyrius schreef een inleiding op de vijf universalia; al-Abharī behandelt in een paar bladzijden het terrein van het hele Arabische “Organon”, dat negen boeken telde: de inleiding van Porphyrius plus de acht logische werken van Aristoteles. De TDV İslâm Ansiklopedisi noemt het een beknopt overzicht van de hele klassieke logica.

Er is veel weggelaten. De tien categorieën, de inductie en de analogie worden niet behandeld; er zijn geen modale proposities, geen gemengde (modale) syllogismen en geen bewijs uit het ongerijmde, en de productieve modi worden alleen voor de eerste figuur gegeven. Latere commentatoren en leraren vulden deze leemten aan, en een Ottomaanse geleerde, Dāwūd Qārṣī, schreef zelfs een “Nieuwe Īsāghūjī” (1162/1748–49), bijna twee keer zo lang, die de modi van alle vier de figuren toevoegt en ander materiaal uit gevorderde handboeken.

Het boek zegt ook weinig over zijn bronnen. Het noemt Ibn Sina, Porphyrius en Aristoteles niet, en het TDV-artikel merkt op dat het Ibn Sina niet altijd volgt, bijvoorbeeld in de volgorde waarin de vijf universalia worden opgesomd.

5Stijl

De Īsāghūjī is uiterst kort: zo'n 1.300 woorden, of ongeveer acht bladzijden in de Engelse vertaling van Edwin Calverley. Sarıoğlu noemt het het kortste werk van de Isagoge-traditie en tegelijk het meest omvattende, vergelijkbaar met een woordenlijst van logische termen.

Elk onderwerp is een definitie, gevolgd door de indeling ervan en een of twee voorbeelden. De voorbeelden zijn bewust alledaags en komen steeds terug: “Zayd is een schrijver”, “Elke mens is een dier”, “Als de zon opgekomen is, is het dag”, “Een getal is even of oneven”. Er is bijna geen betoog of discussie; redenen worden alleen gegeven waar een regel er een nodig heeft, zoals waarom er vier figuren zijn of hoe de omkering wordt bewezen.

Juist door die beknoptheid was commentaar nodig. De tekst kan uit het hoofd worden geleerd, maar niet worden begrepen zonder leraar of commentaar, en de commentaren die vanaf de achtste/veertiende eeuw verschenen, zoals dat van al-Kātī, werden de vaste begeleiders ervan. Commentatoren verbeterden de tekst ook: Shams al-Dīn al-Fanārī bijvoorbeeld bekritiseerde sommige voorbeelden van al-Abharī, zoals dat voor de betekenisaanduiding door implicatie.

6Waarom het het eerste boek werd

De TDV İslâm Ansiklopedisi stelt eenvoudig dat de Īsāghūjī het eerste logicaleerboek werd dat in de madrasa's werd onderwezen, en de commentaren, leerplannen en drukken die in de volgende artikelen worden beschreven, bevestigen dat van Istanboel en Caïro tot Delhi, Kazan en Madura. In de Ottomaanse madrasa's werd het tot het einde van het rijk onderwezen, en aan al-Azhar, volgens de Egyptische geleerde al-Ahwānī, tot de jaren 1950.

De bronnen wijzen op verschillende redenen. Het was kort genoeg om uit het hoofd te leren, en toch raakte het elk deel van de logica aan; zo kwam een beginner alle basistermen één keer tegen voordat hij verderging met langere werken, zoals de Shamsiyya van al-Kātibī. Het eigen voorwoord stelt het voor als wat “iedereen die aan een wetenschap begint” nodig heeft, niet alleen toekomstige logici. En de commentaartraditie die eromheen groeide, van al-Kātī en al-Fanārī tot Zakariyyā al-Anṣārī, gaf leraren op elk niveau kant-en-klare uitleg.

Het succes valt ook af te meten aan de uitlopers. Rond 941/1534 maakte de Algerijnse geleerde al-Akhḍarī er een rajaz-gedicht van, al-Sullam al-munawraq, dat de eerste logicatekst werd in Noord-Afrika, Egypte en Indonesië; ook Ibrāhīm al-Shubrī berijmde het. Samen maakten de Īsāghūjī en de Sullam de schets van de logica van al-Abharī tot de schets die de meeste islamitische studenten als eerste tegenkwamen.