De Isagoge van Porphyrius

1Porphyrius van Tyrus

Porphyrius werd in de derde eeuw n.Chr. geboren in Tyrus in Fenicië (nu in Libanon). Zijn precieze levensjaren zijn onzeker: de Stanford Encyclopedia of Philosophy geeft 234?–305?, het woordenboek van het Syrische erfgoed ca. 232–ca. 305, en de Turkse encyclopedie van de islam (TDV) geeft als sterfjaar 304. Zijn oorspronkelijke naam was Malkos, ‘koning’, wat in het Grieks Basileus (‘koning’) werd.

Hij studeerde in Athene bij de platonist Longinus en daarna, van 263 tot 269, in Rome bij Plotinus, de grondlegger van wat nu het neoplatonisme heet. In 268 ging hij op advies van Plotinus naar Sicilië om te herstellen van een depressie, en hij bleef daar tot na de dood van zijn leraar in 270. Rond 301 gaf hij de geschriften van Plotinus uit als de Enneaden, met een Leven van Plotinus als inleiding.

Er worden hem zo'n zestig werken toegeschreven, waarvan de meeste nu verloren of fragmentarisch zijn, waaronder zijn polemiek Tegen de christenen. Anders dan Plotinus was Porphyrius geneigd Aristoteles met Plato te verzoenen. Hij was de eerste platonist die echte commentaren schreef op de logische werken van Aristoteles, en hij maakte de Categorieën tot een basistekst in de neoplatoonse scholen. In het Arabisch heet hij Furfūriyūs (فُرْفُورِيُوس).

2Wanneer en waarom hij het schreef

Het boek begint met een aanspreking van een leerling, Chrysaorius: om de Categorieën van Aristoteles te begrijpen, en ook om definities te geven, moet men weten wat geslacht, soortverschil, soort, eigenschap en accident zijn. Porphyrius belooft kort en bij wijze van inleiding uiteen te zetten wat de oudere filosofen over deze vijf leerden, en de diepere vragen te laten rusten.

Volgens de antieke commentatoren Ammonius, Elias en David werd het werk aan Chrysaorius gestuurd; moderne naslagwerken plaatsen het ontstaan op Sicilië, tijdens het verblijf van Porphyrius daar, rond 268–270. De Stanford Encyclopedia dateert het werk niet, dus deze datum berust op het bericht van de latere commentatoren.

De Isagoge is kort en heeft een praktisch doel. Ze bespreekt niet de tien categorieën zelf, maar geeft de lezer de woordenschat waarmee Aristoteles en zijn commentatoren spreken over hoe de ene term van de andere wordt gezegd.

3De vijf termen

Porphyrius legt vijf manieren uit waarop iets van iets anders kan worden gezegd (gepredicteerd). Een geslacht, zoals ‘dier’, wordt gezegd van meerdere dingen die in soort verschillen. Een soort, zoals ‘mens’, is wat onder een geslacht valt. Een soortverschil, zoals ‘redelijk’, is wat een soort binnen haar geslacht onderscheidt. Een eigenschap (proprium) hoort bij één soort alleen, zoals het vermogen om te lachen bij de mens. Een accident is wat kan komen en gaan zonder zijn subject te vernietigen.

Aristoteles zelf had in de Topica soms vier soorten predicaten (definitie, eigenschap, geslacht en accident) behandeld als dekkend voor alle predicatie. Latere commentatoren vervingen de definitie door soort en soortverschil en kwamen zo uit bij de vijf ‘predicabilia’, in het Latijn de quinque voces, ‘vijf woorden’. In het Arabisch werden het de vijf universalia, al-kulliyyāt al-khams: jins, nawʿ, faṣl, khāṣṣa en ʿaraḍ ʿāmm. De Īsāghūjī van al-Abharī illustreert de eigenschap met het klassieke voorbeeld ‘lachend’ (ḍāḥik) bij de mens.

Na de definitie van de vijf vergelijkt de tweede helft van het boek ze twee aan twee: wat geslacht en soortverschil gemeen hebben en waarin ze verschillen, dan geslacht en soort, geslacht en eigenschap, enzovoort, door elk paar heen. Latere lezers, onder wie Ibn Sina, vonden dit tweede deel minder nuttig dan het eerste, maar het laat de methode van Porphyrius zien om elke term tegen de andere af te bakenen.

4De ‘boom van Porphyrius’

In het hoofdstuk over geslacht en soort laat Porphyrius zien hoe termen geordend zijn van het meest algemene tot het meest bijzondere. Substantie is het hoogste geslacht; daaronder staat lichaam; onder lichaam bezield lichaam; daaronder dier; onder dier redelijk dier; daaronder mens; en onder mens individuen zoals Socrates en Plato.

Elke term in het midden van deze keten is een soort van de term erboven en een geslacht van de term eronder. Substantie is alleen geslacht, het meest algemene; ‘mens’ is alleen soort, de meest specifieke. Individuen zoals Socrates zijn helemaal geen soort, omdat ze niet verder kunnen worden verdeeld.

Middeleeuwse leerboeken tekenden deze keten als een boom, de ‘boom van Porphyrius’, en gebruikten hem om de indeling van de substantie door Porphyrius te illustreren. De gedachten erachter (een hoogste geslacht, tussentermen die zowel geslacht als soort zijn, en een laagste soort boven de individuen) keren terug in de Arabische commentaren op de vijf universalia.

5De vragen die hij liet rusten

Aan het begin van het boek laat Porphyrius bewust drie vragen over geslachten en soorten onbeantwoord: of ze werkelijk bestaan of alleen in onze gedachten; als ze bestaan, of ze lichamelijk of onlichamelijk zijn; en of ze los bestaan of in de waarneembare dingen. Zulke vragen, zegt hij, zijn heel diep en vragen een langer onderzoek dan een inleiding toelaat.

Deze paar regels hadden een lang nawerkend leven. Via de Latijnse commentaren van Boëthius werden ze het uitgangspunt van het middeleeuwse debat over het ‘universaliaprobleem’. In de Arabische traditie behandelde Ibn Sina de status van de universalia in zijn bewerking van de Isagoge, waar, zoals zijn moderne bezorger het zegt, de leer van de predicabilia ‘op het kruispunt van logica en metafysica’ staat.

Voor een beginner is de les dezelfde als die Porphyrius bedoelde: men kan leren geslacht, soort en de rest in de logica correct te gebruiken voordat men beslist wat universalia uiteindelijk zijn.

6Waarom het ertoe deed

In de school van Ammonius in Alexandrië (late vijfde en vroege zesde eeuw) begon de opleiding in de filosofie met een inleiding in de filosofie, dan de Isagoge van Porphyrius met een commentaar, dan een inleiding op Aristoteles, en dan de Categorieën. Zo werd het kleine boek van Porphyrius de deur naar de hele Aristoteles, en het behield die plaats in Byzantium, in de Syrische en Arabische wereld, en in het Latijnse Westen.

In het Arabisch was het het enige werk van Porphyrius waarvan de vertaling bewaard is. Het werd met de logische werken van Aristoteles gerekend als het eerste deel van het Arabische Organon. Latere Arabische handboeken, waaronder dat van al-Abharī, beginnen eveneens met uitingen en de vijf universalia voordat ze overgaan op de definitie, proposities en het syllogisme, en dat van al-Abharī draagt nog steeds de titel van Porphyrius.

De Griekse tekst werd uitgegeven door Adolf Busse (Commentaria in Aristotelem Graeca IV.1, Berlijn, 1887). Jonathan Barnes publiceerde een Engelse vertaling met een volledig commentaar (Oxford, 2003), en oudere Engelse vertalingen zijn vrij online beschikbaar. TDV noemt Turkse vertalingen door Hamdi Ragıp Atademir en door Betül Çotuksöken.