Īsāghūjī kelimesi

1“Giriş” anlamında Grekçe bir kelime

Grekçe eisagōgē ismi, “içeri” anlamındaki eis ve “götürmek” anlamındaki agein'den kurulan “tanıtmak, içeri götürmek” anlamındaki eisagein fiilinden gelir. Bir eisagōgē kelimenin tam anlamıyla bir “içeri götürme”dir. İngilizce, aynı Grekçe kelimeden Latince yoluyla alınmış, “bir ilim dalına ilmî giriş” anlamındaki isagoge kelimesini hâlâ kullanır.

Gündelik Grekçede kelime, malların ithali ya da bir kişinin, örneğin evlat edinilmiş bir mirasçının resmen “tanıtılması” anlamına gelebiliyordu. Ayrıca “bir konuya giriş, başlangıç öğretimi” anlamında da kullanılıyordu ve daha Porfirios'tan önce başlangıç seviyesinde bir risale Eisagōgē başlığını taşıyabiliyordu; standart Grekçe sözlük (Liddell–Scott–Jones) Stoacı Khrysippos'a ait böyle bir eseri zikreder.

Porfirios, Aristoteles'in Kategoriler'ini okumak için gereken beş terim üzerine kısa rehberini yazdığında ona “Giriş” anlamında Eisagōgē adını verdi. Latincede Grekçe kelime Isagoge olarak korundu. İsmin sonraki tarihini açıklayan, kelimenin genel anlamından çok bu kitaptır.

2Arapçada: Īsāghūjī ve al-Madkhal

Arap yazarlar Porfirios'un kitabı için iki ad kullandılar. Biri Grekçe kelimeyi doğrudan Arap harfleriyle yazar: إِيسَاغُوجِي (Īsāghūjī), hemzesiz olarak ايساغوجي şeklinde de yazılır. Diğeri onu tercüme eder: المَدْخَل (al-madkhal), “giriş yeri”, “içeri giden yol”, yani giriş.

İki ad çoğu zaman yan yana durur. Fârâbî'nin bu konudaki eserinin adı Kitāb Īsāghūjī ay al-Madkhal, “Īsāghūjī kitabı, yani Giriş”tir. İbn Sînâ, büyük ansiklopedisi al-Shifāʾ'nın mantık kısmının ilk kitabını kısaca al-Madkhal diye adlandırır. İbn Rüşd'ün Arapçası kayıp olan özeti Talkhīṣ Madkhal Furfūriyūs, “Porfirios'un Giriş'inin Özeti” olarak kaydedilmiştir (Furfūriyūs, فُرْفُورِيُوس, Porfirios'un Arapçadaki adıdır).

Türkiye'nin İslam ansiklopedisi (TDV), Īsāghūjī'nin İslam dünyasında Porfirios'unkiyle aynı amaçla yazılmış eserlerin, yani mantığa kısa girişlerin ortak adı hâline geldiğini ekler. Başlığın bir müelliften diğerine geçebilmesi bu sayede olmuştur.

3Bir kelimenin üç anlamı

Birincisi, Īsāghūjī Porfirios'un kitabının adıdır. Bu asıl anlamdır ve tercüme literatüründe ve ilk Arap filozoflarında kullanılan anlam budur.

İkincisi, o kitabın konusunun adıdır: beş küllî, الكُلِّيَّاتُ الخَمْسُ (al-kulliyyāt al-khams). Osmanlı bibliyografı Kâtip Çelebi (Hacı Halife, ö. 1067/1657), maddesine Īsāghūjī'nin “beş küllî, yani cins, nev, fasıl, hâssa ve araz-ı âm anlamına gelen Yunanca bir kelime” olduğu ifadesiyle başlar ve onu mantığın dokuz bölümünden (abwāb) biri olarak anar. Beşini sayan ve hepsine birlikte Īsāghūjī adının verildiğini söyleyen Farsça bir beyit aktarır. Sonraki sözlükçü Tehânevî de aynı şeyi öbür taraftan söyler: beş küllî “Īsāghūjī diye de adlandırılır”.

Üçüncüsü, The Mantiqi'nın etrafında kurulduğu kitap olan, al-Abharī'nin mantığın tamamı üzerine kısa risalesinin adıdır. Kâtip Çelebi, “zamanımızda meşhur ve elden ele dolaşan” Īsāghūjī'nin Athīr al-Dīn al-Mufaḍḍal b. ʿUmar al-Abharī'ye nispet edilen muhtasar olduğunu söyler.

4al-Abharī'nin risalesi bu adı nasıl aldı

al-Abharī'nin kitabı beş küllîden çok daha fazlasını kapsar: tarife, önermelere, kıyasa ve beş sanata kadar devam eder. Öyleyse kitabın tamamına neden Īsāghūjī denir? Cevap metnin kendisinde görülür. al-Abharī kısa önsözünden sonra lafızlar ve küllîler üzerine olan birinci kısma başlık olarak tek bir kelimeyle, Īsāghūjī ile başlar ve ancak ondan sonra “delâlet eden lafız, kendisi için konulduğu şeye mutâbakat yoluyla delâlet eder…” diye söze girer.

Kâtip Çelebi bu ad için, ikisi de bu başlığa dayanan iki açıklama verir: Ya kitaba mecazen, “parçanın adını bütüne vererek” Īsāghūjī denmiştir, ya da bir kitap basitçe ilk bölümünün adıyla anılmıştır. Her iki durumda da beş küllî bölümünün başında duran kelime risalenin adı hâline gelmiştir.

al-Abharī'nin eseri, lakabı Athīr al-Dīn'den hareketle al-Risāla al-Athīriyya fī l-manṭiq diye de bilinir (TDV). Fakat Īsāghūjī adı galip geldi ve sonraki asırlarda “Īsāghūjī” denince genellikle onun kitabı kastedilir.

5Adın geleneksel açıklamaları

Kelimenin Grekçe kökeni Arapça okuyanlar için artık açık olmadığından, sonraki başvuru eserleri birkaç açıklama kaydeder. Tehânevî, beş küllîye “onları ortaya çıkaran ya da yazıya geçiren bir hakîmin adı olduğu için” Īsāghūjī dendiğini nakleder. Bir başka görüşü de ekler: biri bunları Īsāghūjī adlı birine öğretmiş ve her soruda ona adıyla hitap ederek “Ey Īsāghūjī, şöyle şöyle” demiştir.

Ahmednegerî'nin Dastūr al-ʿulamāʾ'sı (18. yüzyıl, Hindistan) daha da ileri gider ve kelimeyi “sen”, “ben” ve “orada” anlamına gelen īs, āghū ve ājī şeklinde üç Grekçe kelimeye ayırır; bunlar daha sonra bir elif düşürülerek beş küllînin adı olacak şekilde birleştirilmiştir. Eser ayrıca كل بنج بركه şeklinde yazılan, en doğal olarak gul-i panj-barga, “beş yapraklı bir çiçek” diye okunan Farsça bir karşılığı da kaydeder (bu okuma, noktasız yazılışa dair bizim yorumumuzdur).

Bu hikâyeler kitabın nasıl okunduğunun tarihinin bir parçasıdır ve kelimenin beş küllîye ne kadar sıkı bağlandığını gösterir. Ancak Grekçeyle uyuşmazlar. Hem modern sözlüklerin hem de Arapça karşılığı al-madkhal'ın gösterdiği gibi kelime, Porfirios'un başlığı olan “giriş” anlamındaki eisagōgē'dir.

6Kelimeyi bağlamı içinde okumak

Bir metin Īsāghūjī'den bahsettiğinde, hangi anlamın kastedildiğini genellikle bağlam gösterir. İlk filozoflarda (Kindî, Fârâbî, İbn Sînâ) Porfirios'un kitabına ya da mantığın ona karşılık gelen bölümüne işaret eder. Medrese literatüründe, on dördüncü yüzyıl şerhlerinden itibaren, genellikle al-Abharī'nin risalesini ve şerhlerini ifade eder. Sözlüklerde ve şerhlerin kendisinde ise bir konu olarak beş küllîyi de karşılayabilir.

Sonraki makaleler bu hikâyenin ilk iki aşamasını izler: Porfirios'un kendi Giriş'i ve bu eserin, al-Abharī'nin kısa el kitabı onun adını devralıncaya kadar Grekçe, Süryânîce ve Arapça üzerinden nasıl yol aldığı.