واژهٔ ایساغوجی

1واژه‌ای یونانی به معنای «درآمد»

اسم یونانی eisagōgē از فعل eisagein، یعنی «وارد کردن، درآوردن»، می‌آید که از eis، «به درون»، و agein، «بردن، راهبری کردن»، ساخته شده است. eisagōgē در لغت یعنی «به درون بردن». زبان انگلیسی هنوز واژهٔ ادیبانهٔ isagoge را، به معنای «درآمدی عالمانه بر شاخه‌ای از دانش»، دارد که از راه لاتینی از همین واژهٔ یونانی وام گرفته شده است.

در یونانی عادی این واژه می‌توانست به معنای وارد کردن کالا یا «معرفی» رسمی یک شخص، برای نمونه وارثی که به فرزندی پذیرفته شده، باشد. همچنین به معنای «درآمد بر یک موضوع، آموزش مقدماتی» به کار می‌رفت، و پیش از فرفوریوس نیز رساله‌ای مقدماتی می‌توانست عنوان Eisagōgē داشته باشد؛ فرهنگ استاندارد یونانی (Liddell–Scott–Jones) رساله‌ای از این دست را از خروسیپوس رواقی نقل می‌کند.

هنگامی که فرفوریوس راهنمای کوتاهش را دربارهٔ پنج اصطلاحِ لازم برای خواندن مقولات ارسطو نوشت، آن را Eisagōgē، یعنی «درآمد»، نامید. در لاتینی واژهٔ یونانی به صورت Isagoge ماند. همین کتاب، بسیار بیش از معنای عام واژه، تاریخ بعدی این نام را توضیح می‌دهد.

2در عربی: ایساغوجی و المدخل

نویسندگان عربی دو نام برای کتاب فرفوریوس به کار بردند. یکی واژهٔ یونانی را تنها با حروف عربی می‌نویسد: إِیسَاغُوجِی (ایساغوجی)، که بی همزه ایساغوجی نیز نوشته می‌شود. دیگری آن را ترجمه می‌کند: المَدْخَل، یعنی «درگاه»، «راه ورود»، یعنی درآمد.

این دو نام اغلب کنار هم می‌آیند. اثر فارابی در این موضوع کتاب إیساغوجی أی المدخل، یعنی «کتاب ایساغوجی، یعنی درآمد»، نام دارد. ابن سینا نخستین کتاب منطق دانشنامهٔ بزرگش الشفاء را تنها المدخل می‌نامد. تلخیص ابن رشد، که متن عربی آن از میان رفته است، با عنوان تلخیص مدخل فرفوریوس، یعنی «تلخیص درآمد فرفوریوس»، ثبت شده است (فرفوریوس، فُرْفُورِیُوس، نام Porphyry در عربی است).

دانشنامهٔ اسلام ترکیه (TDV) می‌افزاید که ایساغوجی در جهان اسلام نام مشترک آثاری شد که با همان هدف کتاب فرفوریوس نوشته می‌شدند: درآمدهای کوتاه بر منطق. از همین راه بود که این عنوان می‌توانست از نویسنده‌ای به نویسندهٔ دیگر برسد.

3سه معنای یک واژه

نخست، ایساغوجی نام کتاب فرفوریوس است. این معنای اصلی است، و همان است که در آثار ترجمه و نزد نخستین فیلسوفان عربی‌نویس به کار می‌رود.

دوم، نام موضوع آن کتاب است: کلیات پنج‌گانه، الکُلِّیَّاتُ الخَمْسُ. کتاب‌شناس عثمانی حاجی خلیفه (کاتب چلبی، درگذشتهٔ ۱۰۶۷ ق / ۱۶۵۷ م) مدخل خود را با این سخن آغاز می‌کند که ایساغوجی «واژه‌ای یونانی است به معنای کلیات پنج‌گانه، یعنی جنس، نوع، فصل، خاصه و عرض عام»، و آن را یکی از نُه باب منطق می‌خواند. او بیتی فارسی نقل می‌کند که این پنج را برمی‌شمارد و می‌گوید که روی هم نام ایساغوجی به آن‌ها داده شد. فرهنگ‌نویس متأخر تهانوی همین را از سوی دیگر می‌گوید: کلیات پنج‌گانه «ایساغوجی نیز خوانده می‌شوند».

سوم، نام رسالهٔ کوتاه ابهری در سراسر منطق است، کتابی که The Mantiqi بر پایهٔ آن ساخته شده است. حاجی خلیفه می‌گوید ایساغوجیِ «مشهور و رایج در روزگار ما» همان مختصری است که به اثیرالدین مفضل بن عمر ابهری نسبت داده می‌شود.

4رسالهٔ ابهری چگونه این نام را یافت

کتاب ابهری بسیار بیش از کلیات پنج‌گانه را در بر می‌گیرد: به تعریف، قضایا، قیاس و صناعات خمس نیز می‌پردازد. پس چرا کل کتاب ایساغوجی نامیده می‌شود؟ پاسخ در خود متن پیداست. ابهری پس از دیباچهٔ کوتاهش، بخش نخست را، که دربارهٔ الفاظ و کلیات است، با تنها واژهٔ ایساغوجی به‌عنوان سرعنوان آغاز می‌کند، و تنها پس از آن می‌گوید: «لفظِ دال بر آنچه برای آن وضع شده است به مطابقه دلالت می‌کند…».

حاجی خلیفه دو توضیح برای این نام می‌آورد که هر دو بر همین سرعنوان استوارند. یا کتاب به مجاز، «با اطلاق نام جزء بر کل»، ایساغوجی نامیده شد، یا کتابی به‌سادگی به نام بخش آغازینش نام گرفت. در هر دو حال، واژه‌ای که سرعنوان فصل کلیات پنج‌گانه بود عنوان رساله شد.

اثر ابهری همچنین به نام الرسالة الأثیریة فی المنطق، برگرفته از لقب او اثیرالدین، شناخته می‌شود (TDV). اما نام ایساغوجی چیره شد، و در قرن‌های بعد «ایساغوجی» معمولاً به معنای کتاب اوست.

5توضیح‌های سنتی دربارهٔ این نام

چون خاستگاه یونانی واژه دیگر برای خوانندگان عربی آشکار نبود، آثار مرجع بعدی چند توضیح را ثبت کرده‌اند. تهانوی گزارش می‌کند که کلیات پنج‌گانه را ایساغوجی خواندند «زیرا نام حکیمی است که آن‌ها را استخراج کرد یا نوشت». او دیدگاه دیگری را نیز می‌افزاید: اینکه کسی آن‌ها را به شخصی به نام ایساغوجی آموخت و در هر مسئله او را به نام خطاب می‌کرد و می‌گفت «ای ایساغوجی، چنین و چنان».

دستور العلماء احمدنگری (قرن هجدهم م، هند) از این هم فراتر می‌رود و واژه را به سه واژهٔ یونانی، «ایس»، «آغو» و «آجی»، به معنای «تو»، «من» و «آنجا»، تقسیم می‌کند که سپس، با افتادن یک الف، به هم پیوستند و نامی برای کلیات پنج‌گانه شدند. همچنین معادلی فارسی را ثبت می‌کند که «كل بنج بركه» نوشته شده و طبیعی‌ترین خوانش آن «گلِ پنج‌برگه»، یعنی «گلی با پنج گلبرگ»، است (این خوانش تفسیر ما از املای بی‌نقطهٔ آن است).

این داستان‌ها بخشی از تاریخ چگونگی خوانده شدن کتاب‌اند، و نشان می‌دهند که این واژه تا چه اندازه استوار به کلیات پنج‌گانه پیوند خورده بود. اما با یونانی سازگار نیستند. این واژه همان عنوان فرفوریوس، eisagōgē، یعنی «درآمد»، است، چنان‌که هم فرهنگ‌های جدید و هم معادل عربی آن، المدخل، نشان می‌دهند.

6خواندن واژه در بافتش

هنگامی که متنی از ایساغوجی یاد می‌کند، بافت معمولاً نشان می‌دهد کدام معنا مراد است. نزد نخستین فیلسوفان (کندی، فارابی، ابن سینا) به کتاب فرفوریوس یا به بخشی از منطق که با آن متناظر است اشاره دارد. در ادبیات مدارس، از شروح قرن چهاردهم م به بعد، معمولاً به رسالهٔ ابهری و شروح آن اشاره دارد. در فرهنگ‌ها و در خود شروح، ممکن است به کلیات پنج‌گانه به‌عنوان یک موضوع نیز اشاره کند.

مقالاتی که در پی می‌آیند دو مرحلهٔ نخست این داستان را دنبال می‌کنند: درآمد خود فرفوریوس، و اینکه چگونه از یونانی، سریانی و عربی گذشت تا کتاب راهنمای کوتاه ابهری نام آن را از آنِ خود کرد.