Het woord Īsāghūjī

1Een Grieks woord voor ‘inleiding’

Het Griekse zelfstandig naamwoord eisagōgē komt van het werkwoord eisagein, ‘binnenleiden, inleiden’, gevormd uit eis, ‘in’, en agein, ‘leiden’. Een eisagōgē is letterlijk een ‘binnenleiding’. Het Engels kent nog het geleerde woord isagoge, ‘een wetenschappelijke inleiding in een studiegebied’, via het Latijn ontleend aan hetzelfde Griekse woord.

In het gewone Grieks kon het woord de invoer van goederen betekenen of de formele ‘introductie’ van een persoon, bijvoorbeeld van een geadopteerde erfgenaam. Het werd ook gebruikt voor ‘inleiding in een onderwerp, elementair onderwijs’, en al vóór Porphyrius kon een elementaire verhandeling Eisagōgē als titel dragen; het standaardwoordenboek van het Grieks (Liddell–Scott–Jones) noemt er een van de stoïcijn Chrysippus.

Toen Porphyrius zijn korte gids schreef over vijf termen die nodig zijn om de Categorieën van Aristoteles te lezen, noemde hij die Eisagōgē, ‘Inleiding’. In het Latijn behield het boek het Griekse woord als Isagoge. Het is dit boek, veel meer dan de algemene betekenis van het woord, dat de latere geschiedenis van de naam verklaart.

2Naar het Arabisch: Īsāghūjī en al-Madkhal

Arabische auteurs gebruikten twee namen voor het boek van Porphyrius. De ene schrijft het Griekse woord gewoon in Arabische letters: إِيسَاغُوجِي (Īsāghūjī), ook gespeld als ايساغوجي zonder de hamza. De andere vertaalt het: المَدْخَل (al-madkhal), ‘de ingang’, ‘de weg naar binnen’, dat wil zeggen de inleiding.

De twee namen staan vaak naast elkaar. Het werk van al-Farabi over het onderwerp heet Kitāb Īsāghūjī ay al-Madkhal, ‘het boek Īsāghūjī, dat wil zeggen de Inleiding’. Ibn Sina noemt het eerste boek van de logica van zijn grote encyclopedie al-Shifāʾ eenvoudig al-Madkhal. Het compendium van Ibn Rushd, in het Arabisch verloren, is overgeleverd als Talkhīṣ Madkhal Furfūriyūs, ‘Samenvatting van de Inleiding van Porphyrius’ (Furfūriyūs, فُرْفُورِيُوس, is de naam van Porphyrius in het Arabisch).

De Turkse encyclopedie van de islam (TDV) voegt eraan toe dat Īsāghūjī in de islamitische wereld de gemeenschappelijke naam werd voor werken die met hetzelfde doel als dat van Porphyrius waren geschreven: korte inleidingen in de logica. Zo kon de titel van de ene auteur op de andere overgaan.

3Drie betekenissen van één woord

Ten eerste is Īsāghūjī de naam van het boek van Porphyrius. Dat is de oorspronkelijke betekenis, en die wordt gebruikt in de vertaalliteratuur en door de vroege Arabische filosofen.

Ten tweede is het de naam van het onderwerp van dat boek: de vijf universalia, الكُلِّيَّاتُ الخَمْسُ (al-kulliyyāt al-khams). De Ottomaanse bibliograaf Ḥājjī Khalīfa (Kâtip Çelebi, gest. 1067/1657) begint zijn lemma met de uitspraak dat Īsāghūjī ‘een Grieks woord is dat de vijf universalia betekent, namelijk geslacht, soort, soortverschil, eigenschap en algemeen accident’, en noemt het een van de negen afdelingen (abwāb) van de logica. Hij citeert een Perzisch tweeregelig vers dat de vijf opsomt en zegt dat ze samen de naam Īsāghūjī kregen. De latere lexicograaf al-Tahānawī zegt hetzelfde van de andere kant: de vijf universalia ‘worden ook Īsāghūjī genoemd’.

Ten derde is het de naam van de korte verhandeling van al-Abharī over de hele logica, het boek waaromheen The Mantiqi is opgebouwd. Ḥājjī Khalīfa zegt dat de Īsāghūjī die ‘in onze tijd bekend en in omloop is’, het compendium is dat wordt toegeschreven aan Athīr al-Dīn al-Mufaḍḍal b. ʿUmar al-Abharī.

4Hoe de verhandeling van al-Abharī de naam kreeg

Het boek van al-Abharī behandelt veel meer dan de vijf universalia: het gaat verder met de definitie, proposities, het syllogisme en de vijf kunsten. Waarom heet dan het hele boek Īsāghūjī? Het antwoord is in de tekst zelf te zien. Na zijn korte voorwoord begint al-Abharī het eerste deel, over uitingen en universalia, met het ene woord Īsāghūjī als kop, en pas daarna begint hij: ‘een uiting die iets aanduidt, duidt de betekenis waarvoor ze is vastgesteld aan door overeenstemming…’.

Ḥājjī Khalīfa geeft twee verklaringen voor de naam, beide gebaseerd op die kop. Ofwel werd het boek in overdrachtelijke zin Īsāghūjī genoemd, ‘door de naam van het deel op het geheel toe te passen’, ofwel werd een boek eenvoudig genoemd naar zijn eerste deel. In beide gevallen werd het woord boven het hoofdstuk over de vijf universalia de titel van de verhandeling.

Het werk van al-Abharī staat ook bekend als al-Risāla al-Athīriyya fī l-manṭiq, naar zijn erenaam Athīr al-Dīn (TDV). Maar de naam Īsāghūjī won het, en in latere eeuwen betekent ‘de Īsāghūjī’ meestal zijn boek.

5Traditionele verklaringen van de naam

Omdat de Griekse herkomst van het woord voor Arabische lezers niet meer duidelijk was, vermelden latere naslagwerken verschillende verklaringen. Al-Tahānawī meldt dat de vijf universalia Īsāghūjī werden genoemd ‘omdat het de naam is van een wijze die ze heeft uitgewerkt of opgeschreven’. Hij voegt er een andere opvatting aan toe: dat iemand ze onderwees aan een persoon die Īsāghūjī heette en hem bij elke vraag bij zijn naam aansprak met ‘O Īsāghūjī, dit en dat’.

De Dastūr al-ʿulamāʾ van Aḥmadnagarī (18e eeuw, India) gaat verder en deelt het woord op in drie Griekse woorden, īs, āghū en ājī, die ‘jij’, ‘ik’ en ‘daar’ betekenen en die daarna, met weglating van één alif, zouden zijn samengevoegd tot een naam voor de vijf universalia. Het vermeldt ook een Perzisch equivalent, geschreven als كل بنج بركه, het meest voor de hand liggend te lezen als gul-i panj-barga, ‘een bloem met vijf bloembladen’ (die lezing is onze interpretatie van de spelling zonder punten).

Deze verhalen horen bij de geschiedenis van hoe het boek werd gelezen, en ze laten zien hoe vast het woord aan de vijf universalia verbonden was geraakt. Met het Grieks komen ze echter niet overeen. Het woord is de titel van Porphyrius, eisagōgē, ‘inleiding’, zoals zowel moderne woordenboeken als het Arabische equivalent al-madkhal laten zien.

6Het woord in zijn context lezen

Als een tekst de Īsāghūjī noemt, laat de context meestal zien welke betekenis bedoeld is. Bij de vroege filosofen (al-Kindī, al-Farabi, Ibn Sina) gaat het om het boek van Porphyrius of om het deel van de logica dat ermee overeenkomt. In de madrasa-literatuur, vanaf de commentaren uit de veertiende eeuw, gaat het meestal om de verhandeling van al-Abharī en de commentaren erop. In woordenboeken en in de commentaren zelf kan het ook staan voor de vijf universalia als onderwerp.

De artikelen die volgen, beschrijven de eerste twee fasen van dit verhaal: de Inleiding van Porphyrius zelf, en hoe die door het Grieks, Syrisch en Arabisch reisde, tot het korte handboek van al-Abharī de naam overnam.