Geslacht, soort en soortverschil

قالَ: والكليُّ إما ذاتيٌّ وهو الذي يدخلُ تحت حقيقة جزئياتِهِ كالحيوان بالنسبة إلى الإنسان والفرسِ، وإما عرضيٌّ وهو الذي بخلافه كالضاحكِ بالنسبةِ إلى الإنسانِ

أَقُولُ: الكليُّ ينقسمُ إلى ذاتيٍّ وعرضيٍّ، لأنه إما أن يكون داخلاً تحت حقيقةِ جزئياتِه، أو لا يكونَ، فإن كان داخلاً تحت حقيقة جزيئاتِهِ فهو ذاتيٌّ كالحيوان بالنسبة إلى الإنسان، فإنه تمامُ حقيقةِ زيدٍ وعمروٍ وبكرٍ، والحيوانُ داخلٌ فيه لكونه مركباً من الحيوان والناطق، وكذا بالنسبة إلى الفرسِ، وإن لم يكن داخلاً في حقيقة جُزئياتِهِ، بل كان خارجاً عن تلك الحقيقة، فهو عرضيٌّ كالضاحكِ بالنسبة إلى الإنسان، فإنهُ عرضيٌّ لم يدخل في حقيقة زيد وعمرو وبكر التي هي الإنسانُ لِمَا مرَّ من أَنَّهُ مركبٌ من الحيوان والناطق فقط، فتعيَّنَ أنه خارجٌ عنه، وعلى هذا لا يكون نفسُ الماهيةِ ذاتيةً، بل تكونُ من العَرَضيات لأنها تخالفُ الذاتيَّ بذلك التفسيرِ، وكلُّ ما يخالفه فهو عرضيٌّ، وقد يقال: الذاتيُّ ما ليس بعرضيٍ أي ليس بخارجٍ، فحينئذ تكون نفسُ الماهية ذاتيةً لا يقال: إنَّ الذاتيَّ هو المنتسبُ إلى الذات، فلا يجوز أن تكون الماهيةُ ذاتيةً وإلا لزمَ انتسابُ الشيءِ إلى نفسهِ وهو مُحالٌ، لأنَّا نقول: هذه التسميةُ أي تسميةُ الماهيةِ ذاتيةً ليست بلغويةٍ حتى يلزمَ ذلك المحذورُ بل إنما هي اصطلاحيةٌ فلا يردُ ذلك.

Het universale wordt verdeeld in essentieel en accidenteel. Want ofwel maakt het deel uit van de werkelijkheid van zijn afzonderlijke gevallen, ofwel niet. Maakt het deel uit van de werkelijkheid van zijn afzonderlijke gevallen, dan is het essentieel, zoals “dier” bij de mens: mens is de hele werkelijkheid van Zayd, ʿAmr en Bakr, en dier maakt daar deel van uit, omdat mens samengesteld is uit dier en redelijk. Hetzelfde geldt bij het paard. Maakt het geen deel uit van de werkelijkheid van zijn afzonderlijke gevallen, maar ligt het buiten die werkelijkheid, dan is het accidenteel, zoals “lachend” bij de mens. Het is accidenteel en maakt geen deel uit van de werkelijkheid van Zayd, ʿAmr en Bakr, en die werkelijkheid is mens. Want zoals eerder gezegd is mens alleen samengesteld uit dier en redelijk; vast staat dus dat lachend erbuiten ligt. Volgens deze uitleg is het wezen zelf niet essentieel, maar hoort het bij het accidentele, omdat het verschilt van het essentiële zoals dat hier is uitgelegd, en alles wat daarvan verschilt, is accidenteel. Soms zegt men daarentegen: essentieel is wat niet accidenteel is, dat wil zeggen: wat er niet buiten ligt. Volgens die uitleg is het wezen zelf wel essentieel. Men kan niet tegenwerpen dat “essentieel” betekent “betrokken op het wezen [de essentie]”, zodat het wezen niet essentieel kan zijn, omdat iets dan op zichzelf betrokken zou zijn, en dat is onmogelijk. Want wij antwoorden: deze benaming – het wezen “essentieel” noemen – is geen kwestie van gewone taal, zodat die moeilijkheid zou volgen; het is een vakterm, dus de tegenwerping gaat niet op.

Sharḥ Īsāghūjī · p. 20

قالَ: والذاتيُّ: إما مقول في جواب ما هو بِحَسبِ الشَّركةِ المحضةِ كالحيوان بالنسبة إلى الإنسان والفرس، وهو الجنسُ: ويُرسَمُ بأنَّهُ كليٌّ مقولٌ على كثيرينَ مختلفين بالحقائق في جواب ما هو قولاً ذاتيا، وإما مقولٌ في جواب ما هو بِحَسبِ الشركةِ والخصوصية معاً كالإنسان بالنسبة إلى عمرو وزيد، وهو النوعُ: ويُرسَمُ بأنه كليٌّ مقولٌ على كثيرينَ مختلفينَ بالعدد دون الحقيقة في جواب ما هو، وإمَّا غيرُ مقولٍ في جواب ما هو، بل هو مقولٌ في جواب أيِّ شيءٍ هو في ذاتهِ، وهو الذي يُميِّزُ الشيءَ عمَّا يُشارِكُهُ في الجنسِ كالناطق بالنسبة إلى الإنسان، وهو الفصلُ: ويُرسَمُ بأنه كليٌّ يقالُ على الشيءِ في جواب أيِّ شيء هو في ذاته

أَقُولُ: هذا شروعٌ في بيان الكليات الخمس اعلم أَنَّ الذاتيَّ إما جنسٌ، أو نوعٌ، أو فصلٌ، لأنه إن كان مقولاً في جواب ما هو بِحَسبِ الشركةِ المحضةِ أي لا بالخصوصيةِ أصلاً، فهو الجنسُ كالحيوان بالنسبة إلى الإنسان والفرس، فإنه إذا سُئِلَ عن الإنسانِ والفرس بما هما كان الجوابُ حيواناً عنهما، لأنه تمامُ ماهية مُشترَكة بينهما، وإن سُئلَ عن كلِّ واحد من الإنسان والفرس بالانفراد لم يصح أن يقعَ جواباً عن كلِّ واحدٍ منهما، لأنه ليس تمامَ ماهية كل واحد منهما، لأنك إذا أفردتَ الإنسان بالسؤالِ فتقولُ: الإنسانُ ما هو، فجوابُهُ: حيوانٌ ناطقٌ، لكونه تمام ماهيته، وكذا إذا أفردت الفرس بالسؤال فجوابه: الحيوانُ الصاهلُ، لكونه تمامِ ماهيته، ويُرسمُ: الجنسُ بأنه كليٌّ مقولٌ على كثيرين مختلفين بالحقائق في جواب ما هو قولاً ذاتياً، قوله كليٌّ: زائدٌ لا طائلَ تحته، وقوله مقولٌ: جنسٌ مُتناولٌ للجزئيات والكليات الخمس، وقوله على كثيرين: يُخرجُ الجزئياتِ كلَّها لما مَرَّ من أن الجزئيَّ إنما يقال على واحدٍ، وقوله مختلفين بالحقائق: يُخرجُ النوعَ لكونه مقولاً على كثيرينَ متفقينَ بالحقائقِ، وقوله في جواب ما هو: يُخرجُ الكلياتِ الباقيةَ، أعني الفصلَ والخاصَّةَ والعرضَ العامَّ، وإن كان الذاتيُّ مقولاً في جوابِ ما هو بِحَسبِ الشركةِ والخصوصيةِ معاً، فهو النَّوعُ كالإنسان بالنسبةِ إلى أفراده أعني زيداً، وعمراً، وبكراً وغير ذلك، لأنه إذا سُئِلَ عن زيدٍ، وعمرو، وبكرٍ، وغيرِهم بما هُمْ، كان الجوابُ إنساناً، لأنه تمامُ ماهيتهم المشتركة فيما بينهم، وإذا سُئلَ عن زيدٍ فقط كان الجواب الإنسان أيضاً، لأنه تمام ماهيته المختصَّةِ به. فتعيَّنَ أنه أعني النوعَ ما يكون مقولاً في جواب ما هو بِحَسبِ الشركة والخصوصيةِ معاً، ويرسمُ: بأنه كليٌّ مقولٌ على كثيرينَ مختلفين بالعددِ دون الحقيقةِ في جواب ما هو، قوله كليٌّ: زائدٌ كما مَرَّ، وقوله مقولٌ: جنسٌ شاملٌ للكليِّ والجزئيِّ، وقوله على كثيرين: يُخرجُ الجزئيَّ، وقوله مختلفين بالعدد دون الحقيقةِ: يُخرجُ الجنس، لأن النوع إنما هو مقولٌ على كثيرينَ متفقينَ بالحقيقة ومختلفين بالعدد أي بعوارضَ وتشخُّصاتٍ، بخلاف الجنس فإنه مقول على كثيرين مختلفين بالحقائق والعدد، وإنما قال: مختلفين بالعدد، لكون أفراده مختلفة بالعوارض والتشخصات، وقوله في جوابِ ما هو: يُخرجُ الثلاثةَ الباقية المذكورة، وإن كان الذاتيُّ غيرَ مقولٍ في جواب ما هو، بل هو مقولٌ في جواب أيُّ شيءٍ هو في ذاتهِ وهو أعني المقول في جوابِ أي شيء هو في ذاته الذي يُميِّزُ الشيء عما يُشاركه في الجنس كالناطق بالنسبة إلى الإنسان، فهو الفصلُ، ولو قال في التعريف: أو في الوجود أيضاً لكان أشملَ ليُدخلَ فصولَ الماهيةِ المركبةِ من أمرين متساويين، أو أمورٍ متساوياتٍ، اللهمَّ إلا أن يُقالَ: اكتفى بالجنس بناءً على بطلانِ تركُّبِ الماهيةِ من أمرين متساويينِ أو أمورٍ متساوياتٍ. ولقائل أن يقولَ: فعلى هذا كان اللازمُ عليه أن لا يذكرَ الجنس في تعريف الفصل، لأنه حينئذ لا طائلَ تحت ذكر الجنس في تعريف الفصل أصلاً، لأنه لا يُفيدُ شيئاً من الشُّمولِ والاحتراز، فكان ذكرُهُ لغواً، قلنا: ذكر الجنسَ ههنا ليدل على المقصود بالمطابقة. ولذلك أوردَ لفظَ الجنس في التعريف، وذلك أعنى ما يميّزُ الشيءَ عمّا يُشارِكُهُ في الجنس كالناطق بالنسبة إلى الإنسان، فإنه يميّزُ الإنسانَ عمَّا يُشاركهُ في الجنس أعني الحيوان كالفرس والبغلِ والبقرِ وغيرها، لأَنَّهُ إذا سُئِلَ عن الإنسان بأيِّ شيء هو في ذاته كان الجوابُ أنه ناطقٌ، لأن السؤال بأيِّ شيءٍ هو في ذاته إنما يُطلَبُ به ما يُميّزُ الشيء عن غيره، وكلُّ ما يميّزُ الشيءَ عن غيره، يصلُحُ للجواب، فالنَّاطقُ يميّزُ الإنسانَ به عن غيره، فيصلحُ أن يكون جواباً، ويُرسمُ الفَصلُ: بأنه كليٌّ يُقال على الشيء في جواب أيِّ شيء هو في ذاته، قوله كليٌّ: مُستدرَكٌ. وقوله يقال على الشيء: جنسٌ شاملٌ للكلياتِ الخمسِ، وقوله في جواب أيِّ شيء هو: يُخرِجُ النوعَ والجنسَ والعرضَ العام، أَمَّا الجنسُ والنَّوعُ فهو ظاهرٌ، لأنهما مقولان في جواب ما هو، لا في جواب أيِّ شيء، وأمَّا العرضُ العامُّ فلا يقال في الجواب أصلاً، وقوله هو في ذاته أي في جوهره: يُخرِجُ الخاصةَ، لأنها وإن كانت تميّزُ الشيء لكن لا في جوهرِهِ وذاتهِ بل في عرضهِ.

Hier begint de uitleg van de vijf universalia. Weet dat het essentiële ofwel een geslacht is, ofwel een soort, ofwel een soortverschil. Want wordt het gezegd als antwoord op “wat is het?” met wat de dingen alleen gemeen hebben – dat wil zeggen: zonder enig eigen kenmerk –, dan is het het geslacht, zoals “dier” bij mens en paard. Vraagt men over mens en paard samen “wat zijn ze?”, dan is het antwoord over beide “dier”, omdat dat het hele wezen is dat ze gemeen hebben. Maar vraagt men over mens en paard elk afzonderlijk, dan kan het over geen van beide het antwoord zijn, omdat het niet het hele wezen van een van beide is. Vraagt men alleen naar de mens: “wat is de mens?”, dan is het antwoord “redelijk dier”, omdat dat zijn hele wezen is. Evenzo: vraagt men alleen naar het paard, dan is het antwoord “hinnikend dier”, omdat dat zijn hele wezen is. Het geslacht wordt beschreven als “een universale dat gezegd wordt van vele dingen die in hun werkelijkheid verschillen, als antwoord op ‘wat is het?’”, en wel op essentiële wijze. Het woord “universale” is overbodig en voegt niets toe. “Gezegd” is een geslacht [binnen de definitie] dat de particuliere begrippen en de vijf universalia omvat. “Van vele dingen” sluit alle particuliere begrippen uit, omdat, zoals eerder gezegd, een particulier begrip maar van één ding gezegd wordt. “Die in hun werkelijkheid verschillen” sluit de soort uit, die gezegd wordt van vele dingen die in hun werkelijkheid overeenkomen. “Als antwoord op ‘wat is het?’” sluit de overige universalia uit, namelijk soortverschil, eigenschap en algemeen accident. Wordt het essentiële gezegd als antwoord op “wat is het?” met wat de dingen gemeen hebben en wat hun tegelijk eigen is, dan is het de soort, zoals “mens” bij zijn individuen, namelijk Zayd, ʿAmr, Bakr enzovoort. Vraagt men over Zayd, ʿAmr, Bakr en de anderen samen “wat zijn ze?”, dan is het antwoord “mens”, omdat dat het hele wezen is dat ze onderling gemeen hebben. En vraagt men alleen over Zayd, dan is het antwoord opnieuw “mens”, omdat dat het hele wezen is dat hem eigen is. Vast staat dus dat de soort datgene is wat gezegd wordt als antwoord op “wat is het?” met wat de dingen gemeen hebben en wat hun tegelijk eigen is. Ze wordt beschreven als “een universale dat gezegd wordt van vele dingen die in aantal verschillen, niet in werkelijkheid, als antwoord op ‘wat is het?’”. Het woord “universale” is overbodig, zoals eerder gezegd. “Gezegd” is een geslacht [binnen de definitie] dat universale en particulier begrip omvat. “Van vele dingen” sluit het particuliere begrip uit. “Die in aantal verschillen, niet in werkelijkheid” sluit het geslacht uit. Want de soort wordt gezegd van vele dingen die in werkelijkheid overeenkomen en in aantal verschillen, dat wil zeggen: door accidenten en individuering. Het geslacht daarentegen wordt gezegd van vele dingen die zowel in werkelijkheid als in aantal verschillen. Hij zegt “die in aantal verschillen” omdat de individuen [van de soort] verschillen door accidenten en individuering. “Als antwoord op ‘wat is het?’” sluit de drie overige [universalia] uit die al genoemd zijn. Wordt het essentiële niet gezegd als antwoord op “wat is het?”, maar als antwoord op “wat voor ding is het in zijn wezen?” – en wat gezegd wordt als antwoord op “wat voor ding is het in zijn wezen?”, is wat “iets onderscheidt van wat tot hetzelfde geslacht hoort” –, zoals “redelijk” bij de mens, dan is het het soortverschil. Had hij in de definitie ook “of in het bestaan” gezegd – dus: wat het geslacht of het bestaan met iets deelt –, dan was ze ruimer geweest: dan zou ze ook de soortverschillen omvatten van een wezen dat is samengesteld uit twee dingen met gelijk bereik, of uit meerdere dingen met gelijk bereik. Tenzij men zegt dat hij volstond met “geslacht” omdat een wezen niet kan zijn samengesteld uit twee of meer dingen met gelijk bereik. Iemand kan zeggen: In dat geval had hij het geslacht helemaal niet moeten noemen in de definitie van het soortverschil. Dan heeft het geen enkele zin om het geslacht in de definitie van het soortverschil te noemen: het draagt niets bij, niet om iets in te sluiten en niet om iets uit te sluiten, dus is het noemen ervan overbodig. Wij antwoorden: hij noemde het geslacht hier om het bedoelde door overeenstemming aan te duiden. Daarom zette hij het woord “geslacht” in de definitie. Dat – namelijk wat iets onderscheidt van wat tot hetzelfde geslacht hoort – is zoals “redelijk” bij de mens: het onderscheidt de mens van wat tot hetzelfde geslacht, dier, hoort, zoals paard, muildier, rund en de rest. Want vraagt men over de mens “wat voor ding is het in zijn wezen?”, dan is het antwoord dat hij redelijk is. Met de vraag “wat voor ding is het in zijn wezen?” zoekt men namelijk wat iets van andere dingen onderscheidt, en alles wat iets van andere dingen onderscheidt, kan als antwoord dienen. Redelijk onderscheidt de mens van andere dingen, dus kan het als antwoord dienen. Het soortverschil wordt beschreven als “een universale dat van iets gezegd wordt als antwoord op ‘wat voor ding is het in zijn wezen?’”. Het woord “universale” is overbodig. “Van iets gezegd” is een geslacht [binnen de definitie] dat de vijf universalia omvat. “Als antwoord op ‘wat voor ding is het?’” sluit de soort, het geslacht en het algemene accident uit. Voor het geslacht en de soort is dat duidelijk, want die worden gezegd als antwoord op “wat is het?”, niet als antwoord op “wat voor ding is het?”. Het algemene accident wordt helemaal niet als antwoord gezegd. “In zijn wezen” – dat wil zeggen: in zijn substantie – sluit de eigenschap uit. Want hoewel de eigenschap iets wel onderscheidt, doet ze dat niet in zijn substantie en wezen, maar in zijn accidenten.

Sharḥ Īsāghūjī · p. 21