Al-Mirqāt in de madrasa

1Een latere toevoeging aan de Dars-i Niẓāmī

De Dars-i Niẓāmī, de madrasacursus die is genoemd naar Mullā Niẓām al-Dīn van Farangī Maḥall (gest. 1748), stond bekend om het gewicht dat zij aan de rationele wetenschappen gaf. De lijst van haar logicaboeken bij Francis Robinson bevat de Ṣughrā en Kubrā van al-Jurjānī, de Īsāghūjī, de Tahdhīb en het commentaar erop, het commentaar van Quṭb al-Dīn al-Rāzī op de Shamsiyya en Mīr Quṭbī, Sullam al-ʿulūm, en de glossen van Mīr Zāhid. Al-Mirqāt, zo'n tachtig jaar na de dood van Niẓām al-Dīn geschreven, staat er niet bij.

Het boek kwam in de negentiende eeuw in de cursus. De vroegste gedateerde druk die is gezien, is een lithografie uit Delhi van 1286/1869, en edities uit Delhi van 1886 en 1888 hadden randaantekeningen die leraren ‘uit verschillende bronnen’ hadden samengesteld, de typische vorm van een klastekst. Jamal Malik merkt op dat al-Mirqāt ‘jarenlang met instemming in Deoband werd onderwezen’, de madrasa waarvan de versie van de cursus door veel andere werd gevolgd; en in 1339/1921 gaf de Osmania University in Hyderabad een Urduvertaling uit ‘voor het toelatingsexamen’.

2De plaats in de reeks logicaboeken

In de versie van de Dars-i Niẓāmī die de Deobandi-madrasa's overnamen, loopt de reeks logicaboeken volgens de lijst van Zubair Zafar Khan zo: Ṣughrā, Kubrā, Īsāghūjī, Mirqāt, Mīzān al-manṭiq, Tahdhīb, Quṭbī, Mīr Quṭbī, de Sullam-commentaren van Mullā Ḥasan, Ḥamd Allāh en Qāḍī Mubārak, en de glosse van Mīr Zāhid. Al-Mirqāt is het vierde boek: na de beginnersboekjes, vóór de Tahdhīb.

De cursus is sindsdien ingekort. De huidige achtjarige cursus van de Dār al-ʿUlūm Deoband heeft maar vier logicaboeken: het beginnersboek Taysīr al-manṭiq in het eerste jaar; al-Mirqāt in het tweede; Sharḥ al-Tahdhīb in het derde; en Quṭbī in het vierde. De Īsāghūjī staat er niet bij: in deze cursus volgt al-Mirqāt direct op het beginnersboek.

3Pakistan

In Pakistan wordt de Dars-i Niẓāmī geëxamineerd door verschillende raden (wifāq), één voor elke stroming, onder meer de Deobandi Wifāq al-Madāris al-ʿArabiyya en de Barelwī Tanẓīm al-Madāris. Pakistaanse uitgevers en boekensites voor madrasa's noemen al-Mirqāt, met Taysīr al-manṭiq, onder de boeken van het tweede jaar, darja thāniya ʿāmma; Maktaba al-Bushrā in Karachi geeft Taysīr al-manṭiq, de Īsāghūjī en al-Mirqāt samen in één band uit. Een vergelijkende studie van de leerplannen van de Pakistaanse raden op hoger secundair niveau vond logica in allemaal (de salafitische raad onderwijst het zonder het te examineren), met Sharḥ al-Tahdhīb als meest gebruikte tekst in die latere fase.

Het boek wordt in Barelwī-madrasa's (Ahl-i Sunnat) evenveel gelezen als in Deobandi-madrasa's. Een Arabische glosse voor studenten, al-Mirḍāt, werd geschreven door ʿAbd al-Ḥakīm Sharaf Qādirī van de Jāmiʿa Niẓāmiyya Riḍawiyya in Lahore, en de Barelwī-beweging Dawat-e-Islami geeft een gevocaliseerde editie met aantekeningen uit (Karachi 2015). Tot de Urducommentaren die voor het tweede jaar worden verkocht, behoren Tuḥfat al-Manẓūr, uit colleges aan de Dār al-ʿUlūm ʿĪdgāh in Kabirwala; Tawḍīḥāt van Iftikhār Aḥmad (Maktaba Ḥaqqāniyya); Dars-i Mirqāt van Muftī Sanāʾ Allāh Qāsmī; en al-Taqrīrāt van Ashraf Ḥusayn ʿAṭṭārī (Maktabat al-Muṣṭafā).

4India, Bangladesh en Afghanistan

In India wordt al-Mirqāt gelezen in Deoband en in de vele madrasa's die de cursus daarvan volgen, en in Barelwī-madrasa's. Indiase uitgevers hebben eigen hulpmiddelen uitgebracht: een Urducommentaar, Tawḍīḥāt, gedrukt in Deoband (2011), en Taqwiyat al-Mirqāt, Arabische aantekeningen van Muḥammad Ilyās b. ʿAbd Allāh, uitgegeven in Dābhel in Gujarat.

Over de Qawmī-madrasa's van Bangladesh, die de Deobandi Dars-i Niẓāmī volgen, en over de madrasa's van Afghanistan geven de voor dit artikel geraadpleegde bronnen geen betrouwbare informatie over de vraag of, en in welk jaar, al-Mirqāt wordt gelezen. Dat het in de Pasjtoetalige madrasa's van Pakistan wordt gelezen, is waarschijnlijk, maar hier niet gedocumenteerd.

5Buiten Zuid-Azië

De Dars-i Niẓāmī is met Zuid-Aziatische moslimgemeenschappen meegereisd, en al-Mirqāt met haar. De uitgever van de eerste Engelse vertaling (2026) zegt dat het boek ‘ook aan sommige instellingen in Noord-Amerika, het Verenigd Koninkrijk en Zuid-Afrika wordt bestudeerd’. Een leerplan dat een Zuid-Afrikaanse dār al-ʿulūm heeft gepubliceerd, noemt ‘Aasan Mantiq / Mirqaat’ voor het derde jaar en de Tahdhīb voor het vierde, en een Arabische glosse voor studenten, al-Taʿlīqāt al-muntaqāt ʿalā al-Mirqāt, is van Muftī ʿAbd Allāh Moolla.

Er zijn ook nieuwe Arabische edities verschenen: een kritische editie van het commentaar van ʿAbd al-Ḥaqq Khayrābādī verscheen in 2019 in Amman, en Maktaba al-Ghānim drukte al-Mirqāt in 2025 met de glosse al-Mirʾāt van al-Shērkōṭī en een berijming, Sullam al-ruqāt li-naẓm al-Mirqāt.