Al-Mirqāt tussen de logicahandboeken

1De boeken waartussen het werd geschreven

Toen Faḍl-i Imām schreef, lag de Indiase logicacursus al lang vast. Asad Q. Ahmed noemt de drie handboeken die vóór Sullam al-ʿulūm van Muḥibb Allāh al-Bihārī het meeste gezag hadden: al-Risāla al-Shamsiyya van al-Kātibī, gelezen met het commentaar van Quṭb al-Dīn al-Rāzī; Tahdhīb al-manṭiq van al-Taftāzānī, gelezen met de commentaren van ʿAbd Allāh al-Yazdī en al-Dawānī; en Maṭāliʿ al-anwār van al-Urmawī. Daarnaast stonden de verhandeling van Quṭb al-Dīn al-Rāzī over voorstelling en instemming, Mīzān al-manṭiq met het commentaar van al-Tulanbī, de beginnersboekjes Ṣughrā en Kubrā van al-Jurjānī, en de Īsāghūjī van al-Abharī met een commentaar dat in India aan al-Jurjānī werd toegeschreven. De lijst van Francis Robinson van de logicaboeken van de vroege Dars-i Niẓāmī is grotendeels dezelfde.

Al-Mirqāt komt in deze lijsten niet voor; het werd zo'n eeuw na Mullā Niẓām al-Dīn (gest. 1748) geschreven en kreeg pas later een plaats in de cursus (zie ‘Al-Mirqāt in de madrasa’).

2Wat het boek over zijn bronnen zegt

Faḍl-i Imām noemt zijn bronnen niet bij titel. Aan het eind zegt hij alleen dat hij het boek verzamelde ‘uit de boeken van de ouden en de woorden van de latere geleerden’ (min kutub al-aqdamīn wa-kalimāt al-mutaʾakhkhirīn). In de tekst verwijst hij naar standpunten in plaats van naar boeken: ‘de filosofen’ en ‘de Imām’ (Fakhr al-Dīn al-Rāzī) over de aard van de instemming, ‘de vroegere’ en ‘de latere’ logici over contrapositie, en ‘de ouden, zelfs al-Shaykh al-Raʾīs’ (Ibn Sina) over de materie van syllogismen.

De TDV İslâm Ansiklopedisi stelt dat het boek vooral gebaseerd is op de Shamsiyya van al-Kātibī en de Tahdhīb van al-Taftāzānī. De volgorde van de onderwerpen is inderdaad de gangbare van die werken: kennis en de noodzaak van logica, woorden, universalia, definitie, proposities, tegenspraak en omkering, syllogismen, de materie van argumenten. De vragen die het boek aan het begin opwerpt (de betekenissen van ‘kennis’, het geschil tussen de filosofen en al-Rāzī over instemming) zijn die van de commentaren op de Shamsiyya en van de verhandeling van Quṭb al-Dīn al-Rāzī over voorstelling en instemming, die Indiase studenten in dezelfde jaren lazen. Een gedetailleerde studie van de bronnen van het boek is niet gevonden.

3Vergeleken met de Īsāghūjī

De Īsāghūjī van al-Abharī en al-Mirqāt zijn allebei eerste logicaboeken, en in de Pakistaanse en Indiase madrasa's van vandaag worden ze vaak in hetzelfde jaar of na elkaar gelezen. Ze behandelen dezelfde stof in dezelfde volgorde, van betekenisaanduiding tot de vijf kunsten. Maar al-Mirqāt is een aantal keren langer en vult veel van de lacunes die de Īsāghūjī laat.

Het voegt toe: een opening over de kennis zelf; besprekingen van hoe de logica zich tot woorden verhoudt en van het ‘woord’ (kalima) van de logici tegenover het werkwoord van de grammatici; de vier relaties tussen universalia; de rangorde van geslachten en soorten en de tien categorieën, die de Īsāghūjī weglaat; de verbale definitie; de vijftien modale proposities en hun tegenstrijdige proposities (maar niet hun omkering, die het aan langere boeken overlaat); contrapositie; de voorwaarden waaronder de tweede en derde figuur een conclusie opleveren (de Īsāghūjī geeft alleen de modi van de eerste, en al-Mirqāt zelf verwijst voor de vierde naar langere werken); inductie, analogie en de reductio, die de Īsāghūjī niet behandelt; een lang deel over drogredenen; en de acht hoofdpunten. De Īsāghūjī sluit haar korte deel over de vijf kunsten af met één zin over de demonstratie; al-Mirqāt behandelt de vijf kunsten uitvoerig en laat er hoofdstukken over de oorzaken van dwaling en de onderdelen van een wetenschap op volgen.

Ook de toon verschilt. De Īsāghūjī geeft definities en indelingen bijna zonder commentaar. Al-Mirqāt legt uit waarom elk onderwerp nodig is, waarschuwt voor veelvoorkomende verwarringen, noemt omstreden standpunten en spreekt de student rechtstreeks aan. Het is geen commentaar op de Īsāghūjī, en de geraadpleegde bronnen laten niet zien dat Faḍl-i Imām haar als model gebruikte, maar een student die de Īsāghūjī heeft geleerd, vindt de meeste begrippen ervan terug in al-Mirqāt, met meer bespreking eromheen.

4De ouden en de modernen

De meest persoonlijke passage in het boek is de klacht over de ‘latere’ logici (mutaʾakhkhirūn), die volgens het boek te veel ruimte besteedden aan de vormen van syllogismen, vooral voorwaardelijke syllogismen, en te weinig aan hun materie: de soorten premissen die een argument zeker, aannemelijk, overtuigend, verbeeldend of misleidend maken. Faḍl-i Imām stelt daar ‘de ouden, zelfs al-Shaykh al-Raʾīs’ tegenover, en geeft de vijf kunsten en de oorzaken van dwaling navenant meer ruimte. Zijn commentator ʿAbd al-Ḥaqq legt uit dat de latere logici meenden dat de behoefte aan logica alleen in de ordening van de premissen lag, en haalt voor dit punt het commentaar van al-Ṭūsī op al-Ishārāt van Ibn Sina aan.

De Engelse vertaler Musa Furber beschrijft het boek daarom als geschreven ‘in de traditie van Ibn Sina’. De andere werken van Faḍl-i Imām wijzen dezelfde kant op: hij maakte een verkorting van al-Shifāʾ van Ibn Sina, en zijn familie stond bekend om haar studie van de filosofische werken achter de logicacursus. Dat hij de tien categorieën opnam, die volgens zijn commentatoren door de vroege logici ‘bij wijze van veronderstelling’ aan het begin van de logica werden geplaatst, hoort bij dezelfde voorkeur voor de oudere, vollere vorm van het vak.

5Al-Mirqāt en Sullam al-ʿulūm

De Khayrābādī's behoorden tot de belangrijkste commentatoren van Sullam al-ʿulūm van al-Bihārī en van het commentaar van Qāḍī Mubārak daarop; van Faḍl-i Imām zelf wordt gemeld dat hij een commentaar op Mubārak schreef. Toch is al-Mirqāt geen vereenvoudigde Sullam. Het gaat niet in op de kenmerkende problemen van de Sullam, zoals de leugenaarsparadox of de moeilijke vragen over de semantiek van proposities die Ahmed bespreekt, en het houdt zich aan de onderwerpen en de volgorde van de oudere handboeken.

In de cursus staan de twee boeken aan tegenovergestelde uiteinden: al-Mirqāt aan het begin, de Sullam-commentaren aan het eind. Een student in een Deobandi-madrasa van de late negentiende en de twintigste eeuw las al-Mirqāt na de Īsāghūjī, dan Mīzān al-manṭiq, de Tahdhīb, het commentaar van Quṭb al-Dīn al-Rāzī op de Shamsiyya, en ten slotte de Sullam met de commentaren van Mullā Ḥasan, Ḥamd Allāh en Qāḍī Mubārak.