Commentaren, glossen en vertalingen

1Sharḥ al-Mirqāt van ʿAbd al-Ḥaqq Khayrābādī

Het eerste en belangrijkste commentaar is van de kleinzoon van de auteur, ʿAbd al-Ḥaqq b. Faḍl-i Ḥaqq Khayrābādī (gest. 1316/1899 of 1318/1900–01). Het is een volledig Arabisch commentaar in geleerde stijl: het citeert de tekst zinsdeel voor zinsdeel, verklaart hem en bespreekt de opvattingen van eerdere logici. Het begint met lof voor het boek als ‘een fijn verhandelinkje dat het verdient met vloeibaar goud te worden geschreven’.

Het werd al vroeg gelithografeerd: de British Library heeft een exemplaar dat in [Rampur] in 1866 werd gedrukt, 384 bladzijden lang, slechts zo'n veertig jaar na de dood van de auteur. De Maṭbaʿ Niẓāmī in Kanpur drukte het in Rabīʿ al-ākhir 1333/1915 op verzoek van een zekere Mawlawī ʿAbd al-Subḥān Bihārī; een facsimile van een druk uit Kanpur verscheen in 2022 in Lahore, en ʿAbd al-Ḥamīd al-Turkumānī publiceerde in 2019 in Amman een kritische editie van 816 bladzijden. Over het commentaar werd in 1916 nog steeds gediscussieerd: een verslag van het debat in Rampur daagde de Khayrābādī's toen uit om op een tegenwerping ertegen te antwoorden.

2Glossen voor de klas uit de negentiende eeuw

De meeste negentiende-eeuwse drukken van al-Mirqāt hebben glossen in de marges, door leraren samengesteld uit oudere werken. De British Library bezit een editie uit Delhi van 1886, ‘met randaantekeningen’ bezorgd door Muḥammad ʿAbd al-Majīd, leraar aan de Nuʿmāniyya-madrasa, en een van 1888 met de titel Mirqāt muḥashshā (‘al-Mirqāt met glossen’), waarvan Mawlawī Iʿjāz Aḥmad de aantekeningen ‘uit verschillende bronnen samenstelde’.

In 1879 verscheen in Kanpur een Perzisch commentaar: Hadiyya-yi Shāhjahāniyya, ḥall-i Mirqāt-i mīzāniyya (‘het Shāhjahānī-geschenk: oplossing van de ladder van de weegschaal’) van Sayyid ʿAlī Ḥasan Bhūpālī. Het is het enige Perzische werk over al-Mirqāt dat is gevonden; in de geraadpleegde bronnen is verder niets over het werk of de auteur gevonden.

3Arabische glossen uit de twintigste en eenentwintigste eeuw en een berijming

Muḥammad ʿImād al-Dīn al-Shērkōṭī schreef al-Mirʾāt (‘de spiegel’), een glosse die hij volgens het colofon voltooide op vrijdag 13 Rabīʿ al-awwal 1336 (december 1917), toen hij in Deoband woonde. Zij werd in de marges van een lithografie uit Deoband van de Kutub Khāna Iʿzāziyya gedrukt, en wordt nog steeds met de tekst gedrukt, bijvoorbeeld met de Indiase aantekeningen Taqwiyat al-Mirqāt van Muḥammad Ilyās b. ʿAbd Allāh en in een editie van Maktaba al-Ghānim (2025).

In Pakistan schreef ʿAbd al-Ḥakīm Sharaf Qādirī (1944–2007) uit Lahore al-Mirḍāt, een korte glosse in het Arabisch. Maktabat al-Madīna, de uitgeverij van Dawat-e-Islami, drukt de tekst met korte uitleg tussen de regels en korte aantekeningen onder de naam al-Mishkāt, die vooral zijn opgebouwd uit al-Mirḍāt en het commentaar van ʿAbd al-Ḥaqq; volgens een Urdustudie over de familie (Al-Qamar) zijn de aantekeningen van Muḥammad ʿIrfān Madanī en ʿAbd al-Wāḥid Madanī. Het exemplaar op archive.org is gedateerd 2015; Al-Qamar noemt een druk van december 2019 (93 bladzijden). Dezelfde editie noemt een derde Arabische glosse, al-Mirsāt ʿalā al-Mirqāt, van Muftī Muḥammad ʿAlī Iqtidār al-ʿAlawī.

Andere Arabische aantekeningen voor studenten zijn onder meer al-Taʿlīqāt al-muntaqāt ʿalā al-Mirqāt van Muftī ʿAbd Allāh Moolla. Al-Mirqāt is ook berijmd, als hulp bij het uit het hoofd leren. Een editie die Maktaba al-Ghānim in 2025 uitgaf, drukt met de tekst en al-Mirʾāt een gedicht af met de titel Sullam al-ruqāt li-naẓm al-Mirqāt (‘de ladder van de klimmers: een berijming van al-Mirqāt’). De beschrijving van de boekhandelaar noemt de auteur niet, en er is verder geen informatie over gevonden.

4Commentaren in het Urdu

Sinds de twintigste eeuw zijn de meeste nieuwe commentaren, zoals Asad Q. Ahmed voor de logicacursus in het algemeen opmerkt, in het Urdu geschreven, voor een groot lezerspubliek van studenten in plaats van voor andere geleerden. Al-Mirqāt heeft er veel, meestal verkocht als hulpmiddel voor het tweede jaar van de Pakistaanse cursus. Boekensites noemen onder meer: Tuḥfat al-Manẓūr, gebaseerd op de lessen van Mawlānā Muḥammad Manẓūr al-Ḥaqq en samengesteld door Sirāj al-Ḥaqq (Kabirwala); Tawḍīḥāt van Iftikhār Aḥmad (Deoband 2011, en in Pakistan); al-Tashrīḥāt; Shadharāt van Mawlānā Nuʿaym Aḥmad; Dars-i Mirqāt van Muftī Sanāʾ Allāh Qāsmī; en al-Taqrīrāt van Ashraf Ḥusayn ʿAṭṭārī.

Deze boeken geven meestal de Arabische tekst, een woordelijke of vrije Urduvertaling, en een uitleg met tabellen, vragen en modelantwoorden. Geen ervan is bestudeerd in de literatuur die voor dit artikel is geraadpleegd.

5Vertalingen

De TDV İslâm Ansiklopedisi vermeldt dat al-Mirqāt in het Urdu werd vertaald. Een vroege vertaling werd in 1339/1921 door de Osmania University in Hyderabad uitgegeven voor haar opleiding tot het toelatingsexamen (matriculation), in haar reeks Urdulesboeken; de scancatalogus voor The Mantiqi noemt als vertaler Abū al-Fatḥ Sayyid Ḥusaynī. Zij deelt het boek in twee delen (bāb) in en geeft voor elk hoofdstuk een kop in het Urdu.

De eerste Engelse vertaling, van Musa Furber, verscheen in 2026 onder de titel Al-Khayrabadi’s Ladder to Logic: al-Mirqat fi ʿilm al-mantiq (Islamosaic, 184 bladzijden), met de Arabische tekst tegenover het Engels. De uitgever beschrijft haar als bedoeld voor studenten die met een leraar of met de Arabische commentaartraditie studeren.