Medresede el-Mirkât

1Ders-i Nizâmî'ye sonradan yapılan bir ilave

Firengî Mahalli Molla Nizâmeddin'in (ö. 1748) adını taşıyan medrese müfredatı Ders-i Nizâmî, aklî ilimlere verdiği ağırlıkla tanınıyordu. Francis Robinson'un onun mantık kitapları listesi, Cürcânî'nin Ṣughrā ve Kubrā'sını, Īsāghūjī'yi, Tahdhīb'i ve şerhini, Kutbüddin Râzî'nin Shamsiyya şerhini ve Mīr Quṭbī'yi, Sullam al-ʿulūm'u ve Mîr Zâhid'in hâşiyelerini içerir. Nizâmeddin'in ölümünden yaklaşık seksen yıl sonra yazılan el-Mirkât bunlar arasında değildir.

Müfredata on dokuzuncu yüzyılda girdi. Görülen en erken tarihli baskı 1286/1869 tarihli bir Delhi taş baskısıdır; 1886 ve 1888 Delhi baskıları ise hocaların “çeşitli kaynaklardan” derlediği kenar notlarıyla, yani bir ders metninin tipik şekliyle çıktı. Jamal Malik, el-Mirkât'ın, müfredat versiyonunu pek çok başka medresenin takip ettiği Diyûbend medresesinde “uzun yıllar boyunca beğeniyle okutulduğunu” belirtir; Haydarâbâd'daki Osmania Üniversitesi de 1339/1921'de “lise bitirme (matriculation) için” bir Urduca tercümesini yayımladı.

2Mantık sıralamasındaki yeri

Zubair Zafar Khan'ın listelediği şekliyle Diyûbendî medreselerinin benimsediği Ders-i Nizâmî versiyonunda mantık kitapları şöyle sıralanır: Ṣughrā, Kubrā, Īsāghūjī, Mirkât, Mīzān al-manṭiq, Tahdhīb, Quṭbī, Mīr Quṭbī, Molla Hasan, Hamdullah ve Kādî Mübârek'in Sullam şerhleri ve Mîr Zâhid'in hâşiyesi. el-Mirkât dördüncü kitaptır: başlangıç kitaplarından sonra, Tahdhīb'den önce.

Müfredat o zamandan beri kısaltılmıştır. Dârülulûm Diyûbend'in sekiz yıllık güncel müfredatında yalnızca dört mantık kitabı vardır: birinci yılda başlangıç kitabı Taysīr al-manṭiq; ikinci yılda el-Mirkât; üçüncü yılda Sharḥ al-Tahdhīb; ve dördüncü yılda Quṭbī. Īsāghūjī listede yer almaz: bu müfredatta el-Mirkât doğrudan başlangıç kitabından sonra gelir.

3Pakistan

Pakistan'da Ders-i Nizâmî'nin sınavları, her düşünce okulu için bir tane olmak üzere birkaç kurul (wifāq) tarafından yapılır; bunlar arasında Diyûbendî Wifāq al-Madāris al-ʿArabiyya ve Berelvî Tanẓīm al-Madāris vardır. Pakistanlı yayıncılar ve medrese kitap siteleri el-Mirkât'ı Taysīr al-manṭiq ile birlikte ikinci yılın, darja thāniya ʿāmma'nın kitapları arasında sayar; Karaçi'deki Maktaba al-Bushrā, Taysīr al-manṭiq'i, Īsāghūjī'yi ve el-Mirkât'ı tek bir ciltte birlikte yayımlar. Pakistan kurullarının üst ortaöğretim (higher-secondary) seviyesindeki müfredatları üzerine karşılaştırmalı bir çalışma, mantığı hepsinde bulmuştur (Selefî kurul onu sınava tabi tutmadan okutur); bu sonraki aşamada en yaygın metin Sharḥ al-Tahdhīb'dir.

Kitap Berelvî (Ehl-i Sünnet) medreselerde de Diyûbendî medreselerde olduğu kadar okunur. Talebeler için Arapça bir hâşiye olan al-Mirḍāt, Lahor'daki Câmia Nizâmiyye Rızviyye'den Abdülhakîm Şeref Kādirî tarafından yazıldı; Berelvî hareketi Dawat-e-Islami de notlarla birlikte harekeli bir baskı yayımlar (Karaçi 2015). İkinci yıl için satılan Urduca şerhler arasında Kabirvala'daki Dârülulûm Îdgâh'ta verilen derslerden derlenen Tuḥfat al-Manẓūr; İftihar Ahmed'in Tawḍīḥāt'ı (Maktaba Ḥaqqāniyya); Müftü Senâullah Kāsımî'nin Dars-i Mirqāt'ı; ve Eşref Hüseyin Attârî'nin al-Taqrīrāt'ı (Maktabat al-Muṣṭafā) vardır.

4Hindistan, Bangladeş ve Afganistan

Hindistan'da el-Mirkât Diyûbend'de ve onun müfredatını takip eden pek çok medresede, ayrıca Berelvî medreselerde okunur. Hintli yayıncılar kendi yardımcı kitaplarını üretmiştir: Diyûbend'de basılan Urduca bir şerh, Tawḍīḥāt (2011), ve Muhammed İlyas b. Abdullah'ın Gucerat'taki Dâbhel'de yayımlanan Arapça notları Taqwiyat al-Mirqāt.

Diyûbendî Ders-i Nizâmî'yi takip eden Bangladeş'teki Kavmî medreseleri ve Afganistan medreseleri için, bu makale için başvurulan kaynaklar el-Mirkât'ın okunup okunmadığı ve hangi yılda okunduğu hakkında güvenilir bir bilgi vermez. Pakistan'ın Peştuca konuşulan medreselerinde okunması muhtemeldir, fakat burada belgelenmemiştir.

5Güney Asya'nın ötesinde

Ders-i Nizâmî Güney Asyalı Müslüman topluluklarla birlikte yolculuk etmiş, el-Mirkât da onunla birlikte. İlk İngilizce tercümenin (2026) yayıncısı, kitabın “Kuzey Amerika, Birleşik Krallık ve Güney Afrika'daki bazı kurumlarda da okutulduğunu” belirtir. Güney Afrikalı bir dârülulûmun yayımladığı bir ders programı üçüncü yılı için “Aasan Mantiq / Mirqaat”ı, dördüncü yılı için Tahdhīb'i sayar; talebeler için Arapça bir hâşiye olan al-Taʿlīqāt al-muntaqāt ʿalā al-Mirqāt ise Müftü Abdullah Moolla'ya aittir.

Yeni Arapça baskılar da çıkmıştır: Abdülhak Hayrâbâdî'nin şerhinin tenkitli neşri 2019'da Amman'da yayımlandı; Maktaba al-Ghānim ise 2025'te el-Mirkât'ı Şerkotî'nin hâşiyesi al-Mirʾāt ve bir manzum versiyonu, Sullam al-ruqāt li-naẓm al-Mirqāt ile birlikte bastı.