Müellifin torunu ve el-Mirkât'a yazılmış ilk tam Arapça şerh olan Sharḥ al-Mirqāt'ın müellifi; on dokuzuncu yüzyılın ikinci yarısının önde gelen Hayrâbâdî mantıkçısı.
Life
Abdülhak, Fazl-ı Hak'ın oğlu ve el-Mirkât'ın müellifi Fazl-ı İmâm'ın torunuydu. Ailenin Al-Qamar'da yayımlanan Urduca bir incelemesi, onun 1244/1828'de Delhi'de doğduğunu ve tahsilini on altı yaşına kadar babasının yanında tamamladığını söyler. Nuzhat al-khawāṭir, uzun süre babasının yanında kaldığını ve onun tarafından yetiştirildiğini belirtir.
Meslek hayatı yerel hükümdarların himayesine bağlı olarak şekillendi. Nuzhat al-khawāṭir ve Asad Q. Ahmed, Râmpur Nevvâbı Kelb Ali Han'ın onu sarayında tuttuğunu; vezirinden hoşlanmadığı sonraki hükümdar döneminde önce Hayrâbâd'a, sonra herhangi bir görev üstlenmeden aylık maaş aldığı Haydarâbâd'a gittiğini; ve Nevvâb Hâmid Ali Han tarafından Râmpur'a geri çağrılarak ölümüne kadar orada kaldığını anlatır. Ahmed buna Tonk'ta geçen bir himaye dönemini ekler; Jamal Malik ise onun Delhi College'da ders verdiğini belirtir. Babasının Andamanlar'dan tahliyesi için uğraşan Abdülhak'tı; aile kayıtlarına göre Port Blair'e babasının 1861'deki ölümünden hemen sonra ulaştı. İngilizler daha sonra ona Şemsü'l-ulemâ unvanını verdi ve ailenin el konulan topraklarının bir kısmını iade etti.
Her şeyden önce ve felsefede bir hoca ve şârih olarak tanınıyordu. Nuzhat al-khawāṭir onun zekâsını, belâgatini ve münazaradaki mahâretini över, fakat onu mağrur ve dili keskin biri olarak da tarif eder: Nizâmeddin Sihâlevî, Kemâleddin Fethpûrî ve Bahrululûm gibi birkaçı dışında Hindistan'ın gerçek âlim değil, yalnızca “çocuk hocaları” yetiştirdiğini söylediği rivayet edilir. Aralarında Tonklu Berekât Ahmed (ö. 1347/1928) ve Abdülhak el-Kâbülî'nin bulunduğu öğrencileri Hayrâbâdî öğretimini yirminci yüzyıla taşıdı.
Dedesinin el-Mirkât'ına yazdığı şerh, kitabı “akıl sahiplerinin kalplerinin levhalarına sıvı altınla yazılmaya layık güzel, küçük bir risâle” diye niteleyerek başlar. Metni ibare ibare açıklar ve başka otoritelerle tartışır; 2015 Karaçi baskısının notları için hâlâ ana kaynak olarak kullanılmıştır.
Uncertain or disputed
- Vefat yılı: 1318/1900–01 (Nuzhat al-khawāṭir); “1316 ya da 1318/1899 ya da 1901” (Ahmed); 1899 (Malik); “ö. 1898 ya da 1899” (Library of Congress başlığı). Al-Qamar doğumunu 1244/1828 olarak verir; başvurulan diğer kaynaklar doğum tarihi vermez.
- Nuzhat al-khawāṭir, Sharḥ al-Mirqāt'ı eserleri arasında saymaz, fakat 1866 ve 1915 taş baskıları ile modern neşir onun adını taşır.
Works
- Sharḥ al-Mirqāt شَرْحُ المِرْقَاةِ — üzerine al-Mirqātel-Mirkât'a Arapça şerh. [Râmpur]'da 1866'da (384 s.; British Library nüshası) ve Kanpur'da Maṭbaʿ Niẓāmī'de Rebîülâhir 1333/1915'te (222 s., Mevlevî Abdüssübhân Bihârî'nin isteği üzerine) taş baskıyla basıldı; tıpkıbasım Lahor: Maktaba Dār al-Islām 2022 (Al-Qamar); Abdülhamîd et-Türkmânî'nin tenkitli neşri (Amman: Dār al-Nūr al-Mubīn, 2019, 816 s.).şerh
- Sullam şerhlerine hâşiyelerHamdullah'ın ve Kādî Mübârek'in Sullam al-ʿulūm şerhleri üzerine (Nuzhat al-khawāṭir, Ahmed).hâşiye
- Gulâm Yahyâ'nın, Mîr Zâhid'in (tasavvur ve tasdik üzerine) Risâle'sine yazdığı hâşiyeye hâşiyeNuzhat al-khawāṭir onu sayar; Al-Qamar bir Kanpur baskısını kaydeder (Maṭbaʿ Niẓāmī, Muharrem 1278, 194 s.). Ahmed, öğrencisi Berekât Ahmed ile Abdülvehhâb el-Bihârî arasındaki 17 Temmuz 1916 Râmpur münazarasında söz konusu olan eseri, onun Herevî'nin (Mîr Zâhid'in) Tahtânî'nin tasavvur ve tasdik risâlesine yazdığı şerhe yazdığı şerh olarak tarif eder.hâşiye
- Sharḥ Hidāyat al-ḥikmaal-Abharī'nin felsefe el kitabı Hidāyat al-ḥikma'ya şerh (Nuzhat al-khawāṭir).şerh
- Diğer eserleriMîr Zâhid'in Sharḥ al-Mawāqif hâşiyesine hâşiyeler (Delhi 1290'da basıldı, Al-Qamar); Musallam al-thubūt'a bir şerh; Cürcânî'nin Kāfiya şerhinin Arapça bir versiyonu olan Tashīl al-Kāfiya; al-Ufuq al-mubīn'e bir şerh; ve babasının al-Hadiyya al-saʿīdiyya'sının tamamlanması.eser
Reception
el-Mirkât şerhi, kitap hakkında başvuru eseri olmaya devam etti. 2015 Maktabat al-Madīna baskısının notlarında baştan sona zikredilir; Ahmed'in aktardığı 1916 Râmpur münazarasına dair bir rapor ise muhaliflerine “[el-Hayrâbâdî'nin] Mirkât şerhiyle ilgili itiraz”a cevap vermeleri için meydan okur; bu da şerhin, ölümünden bir kuşak sonra hâlâ tartışıldığını gösterir.
Babası hakkında yazan Malik onu “çok daha aşağı seviyede bir âlim” diye niteler; Nuzhat al-khawāṭir ve Ahmed ise buna karşılık onu zamanının önde gelen mantıkçısı ve Râmpur'daki Hayrâbâdî ağının merkezi olarak sunar.
Sources (8)
- ʿAbd al-Ḥayy al-Ḥasanī, Nuzhat al-khawāṭir: entry ‘al-ʿAllāma ʿAbd al-Ḥaqq al-Khayrābādī’ (tarājim.com)
- Asad Q. Ahmed, Palimpsests of Themselves: Logic and Commentary in Postclassical Muslim South Asia (University of California Press, 2022), 30–31, 37, 72, 91–93
- Farooq Amir et al., ‘Khayrābādī khāndān kī ʿilmī o taṣnīfī khidmāt’ (Urdu), Al-Qamar 6/1 (2023), 296–297
- Jamal Malik, ‘Letters, prison sketches and autobiographical literature’, IESHR 43/1 (2006)
- Penn Libraries catalogue: Sharḥ Mirqāt, [Rampur] 1866 (British Library, Early Arabic Printed Books)
- Penn Libraries catalogue: Sharḥ al-Mirqāh, ed. ʿAbd al-Ḥamīd al-Turkumānī (Amman: Dār al-Nūr al-Mubīn, 2019)
- Sharḥ Mirqāt, Kanpur: Maṭbaʿ Niẓāmī, with Barakāt Aḥmad’s Risāla fī al-wujūd al-rābiṭī (scan on archive.org)
- al-Mirqāt, with al-Ḥāshiya al-mufīda (Karachi: Maktabat al-Madīna, 2015), introduction