Güney Asya medreselerinde hâlâ ikinci ya da üçüncü yılda okunan kısa Arapça mantık el kitabı el-Mirkât'ın müellifi ve aklî ilimlerde Hayrâbâdî ekolünün kurucusu.
Life
Fazl-ı İmâm, Leknev'in yaklaşık 75 km kuzeyinde küçük bir kasabası olan Hayrâbâd'da doğup büyüdü. Abdülhay el-Hasenî'nin biyografi sözlüğü Nuzhat al-khawāṭir tam adını Fazl-ı İmâm b. Muhammed Erşed b. Muhammed Sâlih olarak verir; soyunu halife Ömer'e dayandıran (el-Ömerî nisbesi buradan gelir) ve Hayrâbâd'a Hargâm üzerinden gelmiş bir aileye mensuptu. TDV İslâm Ansiklopedisi, onun anne tarafından, Bâbürlü hukuk derlemesi al-Fatāwā al-ʿĀlamgīriyya'yı hazırlayanlardan Molla Ebü'l-Vâiz Hargâmî'nin yeğeni olduğunu ekler. İki kaynak da doğum yılını vermez; el-Mirkât'ın 2015 Karaçi baskısı, doğum yılının bulunamadığını söyler.
Hayrâbâd'da, kendisi de Sandīla ve Firengî Mahal âlimlerinin ve felsefesiyle yetişmiş olan Müftü Abdülvâcid el-Hayrâbâdî'den (ö. 1216/1802) okudu. Asad Q. Ahmed'in Sullam al-ʿulūm'a yazılan Hint şerhleri üzerine çalışması bu sebeple Fazl-ı İmâm'ı yeni bir çizginin başına yerleştirir ve onu Firengî Mahal'in bir kolu olan Hayrâbâdî geleneğinin “kaynağı” (fountainhead) diye niteler. Nuzhat al-khawāṭir, onun zamanında mantık (ṣināʿat al-mīzān) ve felsefe (ḥikma) alanında tek ve önde gelen üstat olduğunu ve hiçbir rakibin buna itiraz etmediğini söyler.
Çalışma hayatının büyük kısmını Delhi'de İngiliz Doğu Hindistan Şirketi'nin hizmetinde geçirdi. TDV'ye göre Delhi müftüsü ve sadrüssudûru, yani Şirket yönetiminin en kıdemli Hintli hukuk görevlisi tayin edildi; bu görevli kadıların tayini ile âlimlere verilecek arazi ve maaşlar konusunda görüş bildirirdi. Bu makamı kabul eden ilk Hintli Müslüman âlim olduğu söylenir. Ahmed, onun Delhi'ye 1218/1803'ten sonra geldiğini yazar. Görevinin yanında ve felsefe okuttu; öğrencileri arasında oğlu Fazl-ı Hak, (sadrüssudûrlukta onun yerine geçen) Sadreddin Âzürde ve sûfî Gavs Ali Şah Pânîpetî vardı.
Şirket hizmetinden muhtemelen 1827 civarında ayrıldı. TDV ve ailenin Al-Qamar dergisinde yayımlanan Urduca bir incelemesi, onun bundan sonra kısa bir süre Pencap'taki Patiala hükümdarının vezirliğini yaptığını, ardından Hayrâbâd'a çekildiğini ve orada vefat edip defnedildiğini bildirir. Nuzhat al-khawāṭir vefat tarihini 5 Zilkade 1243 (Mayıs 1828) olarak verir; TDV ve Al-Qamar ise 1244/1829 der, Al-Qamar aynı gün ve ayla (5 Zilkade 1244, Mayıs 1829).
En tanınmış kitabı, sonunda söylediği gibi “yalnızca yeni başlayanlara öğretmek ve talebelere kolaylık sağlamak için” yazılmış ve “eskilerin kitaplarından ve sonrakilerin sözlerinden” derlenmiş kısa bir Arapça el kitabı olan el-Mirkât'tır (“merdiven”). Diğer eserleri çoğunlukla mantık ve felsefe üzerinedir ve büyük ölçüde yazma hâlinde kalmıştır: İbn Sînâ'nın al-Shifāʾ'ının bir özeti, Mîr Zâhid'in hâşiyelerine hâşiyeler ve Mîr Dâmâd'ın çetin eseri al-Ufuq al-mubīn'e bir şerh. Ayrıca son bölümü Avadh âlimlerinin kısa biyografilerini içeren Farsça bir başlangıç kitabı olan Āmadnāma'yı yazdı.
Uncertain or disputed
- Vefat yılı: 1243/1828 (Nuzhat al-khawāṭir, Library of Congress'in “ö. 1827 ya da 1828” başlığı, Albalagh ve Islamosaic tercümesi) ya da 1244/1829 (TDV, Asad Q. Ahmed'in “1244/1828 ya da 29” ifadesi, Al-Qamar). 2015 Karaçi baskısı her ikisini de verir. Her iki grup da günü 5 Zilkade olarak verir.
- Hocası Nuzhat al-khawāṭir'de ve Ahmed'de Abdülvâcid el-Hayrâbâdî, TDV'de ise Abdülvâcid Kirmânî diye anılır; Al-Qamar iki adı birleştirir. Muhtemelen aynı kişidir.
- Nuzhat al-khawāṭir onun “fıkıh ve hadiste az uzmanlığı” olduğunu belirtir; başvurulan diğer kaynaklar bu konuya değinmez.
- Delhi'deki tayininin ve Patiala'daki hizmetinin kesin tarihleri başvurulan kaynaklarda verilmez (emekliliği için “muhtemelen 1827” ifadesi TDV'ye aittir).
Works
- el-Mirkât (al-Mirqāt al-mīzāniyya) المِرْقَاةُ — üzerine al-Mirqātİlmin tarifinden beş sanata, galat sebeplerine ve “sekiz başlık”a kadar uzanan, yaklaşık doksan beş fasıldan oluşan kısa bir mantık el kitabı. Delhi'de en geç 1286/1869'dan itibaren basıldı (Sayyid al-Maṭābiʿ); TDV, 1886 ve 1888 tarihli Delhi baskılarını anar. Hindistan ve Pakistan'da hâlâ standart bir medrese metnidir.metin
- Talkhīṣ al-Shifāʾ تَلْخِيصُ الشِّفَاءِ — üzerine İbn Sînâİbn Sînâ'nın al-Shifāʾ'ının bir özeti (Nuzhat al-khawāṭir, TDV). Oğlu Fazl-ı Hak buna bir hâşiye yazdı.eser
- Mîr Zâhid'in al-Risāla al-quṭbiyya hâşiyesine hâşiye (al-Ḥāshiya al-zāhidiyya al-quṭbiyya)Mîr Zâhid el-Herevî'nin, Kutbüddin Râzî'nin tasavvur ve tasdik üzerine risâlesine yazdığı hâşiyeye bir hâşiye; Hint mantık müfredatının standart ileri seviye metinlerinden biri (Nuzhat al-khawāṭir, TDV).hâşiye
- Mîr Zâhid'in Molla Celâl hâşiyesine hâşiye (al-Ḥāshiya al-zāhidiyya al-jalāliyya)Mîr Zâhid'in, Devvânî'nin Tahdhīb şerhine yazdığı hâşiyeye bir hâşiye (Nuzhat al-khawāṭir, TDV).hâşiye
- Ḥāshiya ʿalā al-Ufuq al-mubīn حَاشِيَةٌ عَلَى الأُفُقِ المُبِينِMîr Dâmâd'ın al-Ufuq al-mubīn'i üzerine. Asad Q. Ahmed onu bu esere yazılmış modern öncesi yalnızca dört Hint şerhi arasında sayar, ancak bir nüshasını bulamadığını belirtir.hâşiye
- Tashḥīdh al-adhhān fī sharḥ (Badīʿ) al-mīzān تَشْحِيذُ الأَذْهَانِTDV onu “al-Mīzān” şerhi olarak, Al-Qamar ise Abdullah et-Tulenbî'nin Mīzān al-manṭiq şerhi olan Badīʿ al-mīzān'a bir şerh olarak anar.şerh
- Kādî Mübârek'in Sullam al-ʿulūm şerhine şerhAsad Q. Ahmed (Abdülhay el-Hasenî'ye dayanarak) bildirir; Ahmed, Mübârek üzerine yazan ilk Hayrâbâdîler olarak Fazl-ı İmâm ile oğlunu anar.hâşiye
- Āmadnāma آمَدْنَامَهYeni başlayanlar için masdarlar (maṣādir) üzerine Farsça bir başlangıç kitabı. Avadh âlimlerinin kısa biyografilerini içeren dördüncü bölümü, A. S. Bazmee Ansari'nin İngilizce tercümesiyle Tarājim al-fuḍalāʾ adıyla yayımlandı (Karaçi 1956).eser
- Utbî'nin Tārīkh al-Yamīnī'sinin Farsça versiyonuTDV'de Tarjuma-yi Tārīkh-i Yamīnī olarak geçer; Al-Qamar ise onun aynı Gazneli tarihi üzerine Khulāṣat al-tawārīkh adlı Farsça bir eserini tarif eder. Bunların tek bir eser olup olmadığı kontrol edilmemiştir.tercüme
Reception
Nuzhat al-khawāṭir el-Mirkât'ı “sağlam bir metin” (matn matīn) diye niteler. Ona ilk tam şerhi yazan torunu Abdülhak Hayrâbâdî ise onu “sıvı altınla yazılmaya layık güzel, küçük bir kitap” olarak anar.
Oğlu Fazl-ı Hak ve torunu Abdülhak ile onların Râmpur ve Tonk'taki öğrencileri aracılığıyla öğretimi, on dokuzuncu yüzyılda Kuzey Hindistan'da ve felsefenin okutulduğu (Firengî Mahal ile birlikte) iki ana çizgiden biri olan Hayrâbâdî ekolü hâline geldi.
Jamal Malik, Hayrâbâdîler ile Diyûbendîler on dokuzuncu yüzyılın birçok tartışmasında karşı saflarda yer aldıkları hâlde el-Mirkât'ın “uzun yıllar boyunca Diyûbend'de beğeniyle okutulduğunu” belirtir. Bugün hem Diyûbendî hem Berelvî geleneğe mensup yayınevleri ve medreseler tarafından basılıp okutulmaktadır.
Sources (8)
- ʿAbd al-Ḥayy al-Ḥasanī, Nuzhat al-khawāṭir: entry ‘Mawlānā Faḍl Imām al-Khayrābādī’ (tarājim.com transcription)
- A. S. Bazmee Ansari, ‘Fazl-ı İmâm Hayrâbâdî’, TDV İslâm Ansiklopedisi 12 (1995), 274
- Asad Q. Ahmed, Palimpsests of Themselves: Logic and Commentary in Postclassical Muslim South Asia (University of California Press, 2022), 27–38, 71–72 (open access)
- Farooq Amir, Mazhar Hussain Bhadroo, Muhammad Shahid Habib, ‘Khayrābādī khāndān kī ʿilmī o taṣnīfī khidmāt’ (Urdu), Al-Qamar 6/1 (2023), 287–300
- Jamal Malik, ‘Letters, prison sketches and autobiographical literature: the case of Fadl-e-Haqq Khairabadi in the Andaman Penal Colony’, IESHR 43/1 (2006)
- al-Mirqāt, with al-Ḥāshiya al-mufīda (Karachi: Maktabat al-Madīna, 2015), introduction on the author and colophon
- Mirqāt, Delhi: Maṭbaʿ Sayyid al-Maṭābiʿ, 1286/1869 (Digital Library of India, AMU copy)
- Penn Libraries catalogue: al-Mirqāh al-mīzāniyya, Delhi 1886 (British Library copy; author heading ‘d. 1827 or 1828’)