Şerhler, hâşiyeler ve tercümeler

1Abdülhak Hayrâbâdî'nin Sharḥ al-Mirqāt'ı

İlk ve en önemli şerh, müellifin torunu Abdülhak b. Fazl-ı Hak Hayrâbâdî'ye (ö. 1316/1899 ya da 1318/1900–01) aittir. İlmî üslupta tam bir Arapça şerhtir: metni ibare ibare aktarır, açıklar ve önceki mantıkçıların görüşlerini tartışır. Kitabı “sıvı altınla yazılmaya layık güzel, küçük bir risâle” diye överek başlar.

Erken bir tarihte taş baskıyla basıldı: British Library'de [Râmpur]'da 1866'da, yani müellifin ölümünden yalnızca kırk yıl kadar sonra basılmış 384 sayfalık bir nüsha vardır. Kanpur'daki Maṭbaʿ Niẓāmī onu Rebîülâhir 1333/1915'te Mevlevî Abdüssübhân Bihârî adında birinin isteği üzerine bastı; bir Kanpur baskısının tıpkıbasımı 2022'de Lahor'da çıktı ve Abdülhamîd et-Türkmânî 2019'da Amman'da 816 sayfalık tenkitli bir neşir yayımladı. Şerh 1916'da hâlâ tartışılıyordu: Râmpur münazarasına dair bir rapor o yıl Hayrâbâdîlere ona yöneltilen bir itiraza cevap vermeleri için meydan okumuştu.

2On dokuzuncu yüzyılın ders hâşiyeleri

el-Mirkât'ın on dokuzuncu yüzyıl baskılarının çoğu, kenarlarında hocaların daha eski eserlerden derlediği hâşiyeler taşır. British Library'de, Nu'mâniyye medresesinde hoca olan Muhammed Abdülmecîd'in “kenar notlarıyla” hazırladığı 1886 tarihli bir Delhi baskısı ve notlarını Mevlevî İ'câz Ahmed'in “çeşitli kaynaklardan derlediği” Mirqāt muḥashshā (“hâşiyeli Mirkât”) adlı 1888 tarihli bir baskı bulunur.

1879'da Kanpur'da Farsça bir şerh çıktı: Seyyid Ali Hasan Bhopâlî'nin Hadiyya-yi Shāhjahāniyya, ḥall-i Mirqāt-i mīzāniyya'sı (“Şâhcihânî hediye: mîzân merdiveninin çözümü”). el-Mirkât üzerine bulunan tek Farsça eserdir; başvurulan kaynaklarda ne onun ne de müellifi hakkında daha fazla bilgi bulunabildi.

3Yirminci ve yirmi birinci yüzyıl Arapça hâşiyeleri ve bir manzum versiyon

Muhammed İmâdüddin Şerkotî, ketebe kaydına göre Diyûbend'de yaşarken 13 Rebîülevvel 1336 Cuma (Aralık 1917) günü tamamladığı bir hâşiye olan al-Mirʾāt'ı (“ayna”) yazdı. Kutub Khāna Iʿzāziyya'nın bir Diyûbend taş baskısının kenarlarında basıldı ve hâlâ metinle birlikte basılmaktadır; örneğin Muhammed İlyas b. Abdullah'ın Hint notları Taqwiyat al-Mirqāt ile ve Maktaba al-Ghānim'in bir baskısında (2025).

Pakistan'da Lahorlu Abdülhakîm Şeref Kādirî (1944–2007), Arapça kısa bir hâşiye olan al-Mirḍāt'ı yazdı. Dawat-e-Islami'nin yayınevi Maktabat al-Madīna, metni satır aralarında kısa açıklamalarla ve esas olarak al-Mirḍāt ile Abdülhak'ın şerhinden oluşturulmuş al-Mishkāt adlı kısa notlarla basar; ailenin Urduca bir incelemesine (Al-Qamar) göre notlar Muhammed İrfân Medenî ve Abdülvâhid Medenî'ye aittir. archive.org'daki nüsha 2015 tarihlidir; Al-Qamar Aralık 2019 tarihli bir baskıyı (93 sayfa) zikreder. Aynı baskı üçüncü bir Arapça hâşiyenin adını verir: Müftü Muhammed Ali İktidâr el-Alevî'nin al-Mirsāt ʿalā al-Mirqāt'ı.

Talebeler için yazılmış diğer Arapça notlar arasında Müftü Abdullah Moolla'nın al-Taʿlīqāt al-muntaqāt ʿalā al-Mirqāt'ı vardır. el-Mirkât ezberi kolaylaştırmak için nazma da çekilmiştir. Maktaba al-Ghānim'in 2025'te yayımladığı bir baskı, metin ve al-Mirʾāt ile birlikte Sullam al-ruqāt li-naẓm al-Mirqāt (“tırmananların merdiveni: el-Mirkât'ın nazmı”) adlı bir manzumeyi basar. Kitapçının tanıtımı müellifinin adını vermez ve hakkında başka bilgi bulunamadı.

4Urduca şerhler

Asad Q. Ahmed'in genel olarak mantık müfredatı için gözlemlediği gibi, yirminci yüzyıldan bu yana yeni şerhlerin çoğu diğer âlimler için değil, geniş bir talebe kitlesi için Urduca yazılmıştır. el-Mirkât'ın bunlardan pek çoğu vardır; genellikle Pakistan müfredatının ikinci yılı için yardımcı kitap olarak satılırlar. Kitap siteleri bunlar arasında şunları sayar: Mevlânâ Muhammed Manzûrulhak'ın derslerine dayanan ve Sirâcülhak tarafından derlenen Tuḥfat al-Manẓūr (Kabirvala); İftihar Ahmed'in Tawḍīḥāt'ı (Diyûbend 2011 ve Pakistan'da); al-Tashrīḥāt; Mevlânâ Nuaym Ahmed'in Shadharāt'ı; Müftü Senâullah Kāsımî'nin Dars-i Mirqāt'ı; ve Eşref Hüseyin Attârî'nin al-Taqrīrāt'ı.

Bu kitaplar genellikle Arapça metni, kelimesi kelimesine ya da serbest bir Urduca tercümeyi ve tablolar, sorular ve örnek cevaplarla bir açıklamayı verir. Bu makale için başvurulan literatürde hiçbiri incelenmemiştir.

5Tercümeler

TDV İslâm Ansiklopedisi el-Mirkât'ın Urducaya tercüme edildiğini belirtir. Erken bir tercüme, Haydarâbâd'daki Osmania Üniversitesi tarafından 1339/1921'de lise bitirme (matriculation) müfredatı için Urduca ders kitapları dizisinde yayımlandı; The Mantiqi için hazırlanan tarama kataloğu mütercimi Ebü'l-Feth Seyyid Hüseynî olarak verir. Tercüme kitabı iki kısma (bāb) ayırır ve her fasıl için Urduca başlıklar verir.

İlk İngilizce tercüme, Musa Furber tarafından, 2026'da Al-Khayrabadi’s Ladder to Logic: al-Mirqat fi ʿilm al-mantiq adıyla (Islamosaic, 184 sayfa), Arapça metin İngilizcenin karşısında olmak üzere yayımlandı. Yayıncı onu bir hocayla ya da Arapça şerh geleneğiyle okuyan talebeler için hazırlanmış olarak tarif eder.