1شرح المرقاةِ عبدالحق خیرآبادی
نخستین و مهم‌ترین شرح از نوهٔ نویسنده، عبدالحق بن فضل حق خیرآبادی (درگذشتهٔ ۱۳۱۶ ق / ۱۸۹۹ م یا ۱۳۱۸ ق / ۱۹۰۰–۱۹۰۱ م)، است. شرحی کامل به عربی به شیوهٔ عالمانه است: متن را عبارت به عبارت نقل می‌کند، توضیح می‌دهد، و دیدگاه‌های دانان پیشین را بررسی می‌کند. با ستایش کتاب به‌عنوان «رساله‌ای کوچک و نیکو که سزاوار است با زر ناب نوشته شود» آغاز می‌شود.
این شرح زود چاپ سنگی شد: کتابخانهٔ بریتانیا نسخه‌ای دارد که در ۱۸۶۶ در [رامپور] چاپ شده و ۳۸۴ صفحه است، تنها حدود چهل سال پس از مرگ نویسنده. مطبع نظامی در کانپور آن را در ربیع‌الآخر ۱۳۳۳ ق / ۱۹۱۵ م به درخواست مولوی عبدالسبحان بهاری نامی چاپ کرد؛ چاپی از یک چاپ کانپور در ۲۰۲۲ در لاهور منتشر شد، و عبدالحمید ترکمانی تصحیحی انتقادی در ۸۱۶ صفحه در ۲۰۱۹ در عمان منتشر کرد. این شرح در ۱۹۱۶ هنوز محل بحث بود، هنگامی که گزارشی از مناظرهٔ رامپور خیرآبادیان را فرا خواند که به اشکالی بر آن پاسخ دهند.
2حواشی درسی قرن نوزدهم
بیشتر چاپ‌های قرن نوزدهمِ مرقات حواشی‌ای در کناره‌ها دارند که آموزگاران از آثار کهن‌تر گرد آورده بودند. کتابخانهٔ بریتانیا چاپی از دهلی در ۱۸۸۶ دارد که محمد عبدالمجید، آموزگار مدرسهٔ نعمانیه، «با یادداشت‌های حاشیه‌ای» فراهم کرد، و چاپی از ۱۸۸۸ با عنوان مرقات محشّی («مرقات با حواشی»)، که یادداشت‌هایش را مولوی اعجاز احمد «از منابع گوناگون گرد آورد».
در ۱۸۷۹ شرحی فارسی در کانپور منتشر شد: هدیهٔ شاهجهانیه، حل مرقات میزانیه («ارمغان شاه‌جهانی: گشودن نردبان میزان») از سید علی حسن بهوپالی. این تنها اثر فارسی دربارهٔ مرقات است که یافته شد؛ در منابع بررسی‌شده چیزی بیش از این دربارهٔ آن یا نویسنده‌اش یافته نشد.
3حواشی عربی قرن بیستم و بیست‌ویکم و یک نظم
محمد عمادالدین شیرکوتی المرآة («آینه») را نوشت، حاشیه‌ای که بنا بر انجامه‌اش آن را در آدینه ۱۳ ربیع‌الاول ۱۳۳۶ (دسامبر ۱۹۱۷) هنگامی که در دیوبند می‌زیست به پایان رساند. این حاشیه در کنارهٔ چاپی سنگی از دیوبند به دست کتب‌خانهٔ اعزازیه چاپ شد، و هنوز همراه با متن چاپ می‌شود، برای نمونه با یادداشت‌های هندیِ تقویة المرقات از محمد الیاس بن عبدالله و در چاپی از مکتبة الغانم (۲۰۲۵).
در پاکستان عبدالحکیم شرف قادری (۱۹۴۴–۲۰۰۷ م) از لاهور المرضاة را نوشت، حاشیه‌ای کوتاه به عربی. مکتبة المدینة، بنگاه انتشاراتی دعوت اسلامی (Dawat-e-Islami)، متن را با توضیحات کوتاه میان سطرها و یادداشت‌هایی کوتاه به نام المشکاة چاپ می‌کند، که عمدتاً از المرضاة و شرح عبدالحق ساخته شده‌اند؛ بنا بر پژوهشی اردو دربارهٔ این خاندان («القمر»)، یادداشت‌ها از محمد عرفان مدنی و عبدالواحد مدنی است. نسخهٔ موجود در archive.org تاریخ ۲۰۱۵ دارد؛ القمر از چاپی در دسامبر ۲۰۱۹ (۹۳ صفحه) یاد می‌کند. همین چاپ از حاشیهٔ عربی سومی نام می‌برد، المرساة علی المرقاة، از مفتی محمد علی اقتدار علوی.
یادداشت‌های عربی دیگری برای طالبان، از جمله التعلیقات المنتقاة علی المرقاة از مفتی عبدالله موله (Moolla)، وجود دارد. مرقات برای کمک به از بر کردن به نظم نیز درآمده است. چاپی که مکتبة الغانم در ۲۰۲۵ منتشر کرد، همراه با متن و المرآة، منظومه‌ای به نام سلم الرقاة لنظم المرقاة («نردبان بالاروندگان: نظم مرقات») را چاپ می‌کند. توصیف کتاب‌فروش نام سراینده‌اش را نمی‌آورد، و اطلاع دیگری دربارهٔ آن یافته نشد.
4شروح اردو
از قرن بیستم به بعد، چنان‌که اسد ق. احمد (Asad Q. Ahmed) دربارهٔ دورهٔ به‌طور یادآوری می‌کند، بیشتر شروح تازه به اردو نوشته شده‌اند، برای خوانندگان انبوهی از طالبان و نه برای دیگر دانشمندان. مرقات شمار بسیاری از آن‌ها را دارد، که معمولاً به‌عنوان کتاب‌های کمک‌درسی برای سال دوم دورهٔ پاکستان فروخته می‌شوند. پایگاه‌های اینترنتی کتاب از جمله این‌ها را فهرست می‌کنند: تحفة المنظور، بر پایهٔ درس‌های مولانا محمد منظور الحق و گردآوردهٔ سراج الحق (کبیروالا)؛ توضیحات از افتخار احمد (دیوبند ۲۰۱۱، و نیز در پاکستان)؛ التشریحات؛ شذرات از مولانا نعیم احمد؛ درس مرقات از مفتی ثناءالله قاسمی؛ و التقریرات از اشرف حسین عطاری.
این کتاب‌ها معمولاً متن عربی، ترجمهٔ اردوی تحت‌اللفظی یا آزاد، و توضیحی همراه با جدول‌ها، پرسش‌ها و پاسخ‌های نمونه را می‌آورند. هیچ‌یک از آن‌ها در منابعی که برای این مقاله بررسی شدند مطالعه نشده است.
5ترجمه‌ها
دانشنامهٔ اسلامِ TDV یادآوری می‌کند که مرقات به اردو ترجمه شد. ترجمه‌ای نخستین را دانشگاه عثمانیه در حیدرآباد در ۱۳۳۹ ق / ۱۹۲۱ م برای دورهٔ آزمون ورودی (matriculation) خود، در مجموعهٔ کتاب‌های درسی اردویش، منتشر کرد؛ فهرست اسکن‌های The Mantiqi مترجم را ابوالفتح سید حسینی می‌آورد. این ترجمه کتاب را به دو بخش (باب) تقسیم می‌کند و برای هر عنوانی اردو می‌آورد.
نخستین ترجمهٔ انگلیسی، از موسی فربر (Musa Furber)، در ۲۰۲۶ با عنوان Al-Khayrabadi’s Ladder to Logic: al-Mirqat fi ʿilm al-mantiq (Islamosaic، ۱۸۴ صفحه) منتشر شد، با متن عربی روبه‌روی متن انگلیسی. ناشر آن را برای طالبانی وصف می‌کند که نزد استاد یا با سنت شروح عربی درس می‌خوانند.
Sources (18)
- Penn Libraries catalogue: Sharḥ Mirqāt, [Rampur] 1866 (British Library, Early Arabic Printed Books)
- Penn Libraries catalogue: Sharḥ al-Mirqāh, ed. ʿAbd al-Ḥamīd al-Turkumānī (Amman: Dār al-Nūr al-Mubīn, 2019)
- Sharḥ Mirqāt, Kanpur: Maṭbaʿ Niẓāmī (scan on archive.org; title page)
- Farooq Amir et al., ‘Khayrābādī khāndān kī ʿilmī o taṣnīfī khidmāt’ (Urdu), Al-Qamar 6/1 (2023), 290, 297
- Asad Q. Ahmed, Palimpsests of Themselves (University of California Press, 2022), 49, 93
- Penn Libraries catalogue: al-Mirqāh al-mīzāniyya, Delhi 1886, ed. Muḥammad ʿAbd al-Majīd
- Penn Libraries catalogue: al-Mirqāt al-mīzāniyya (Mirqāt muḥashshā), Delhi 1888, ed. Mawlawī Iʿjāz Aḥmad
- Penn Libraries catalogue: Hadiyya-yi Shāhjahāniyya, ḥall-i Mirqāt-i mīzāniyya, by Sayyid ʿAlī Ḥasan Bhūpālī (Kanpur, 1879)
- al-Mirqāt, Deoband: Kutub Khāna Iʿzāziyya, with al-Shērkōṭī’s al-Mirʾāt (Digital Library of India)
- Goodreads: al-Mirqāt maʿa Ḥāshiyat al-Mirʾāt (Muḥammad ʿImād al-Dīn al-Shērkōṭī) wa-Taʿlīqāt Taqwiyat al-Mirqāt (Muḥammad Ilyās al-Gujrātī)
- Albalagh Books: al-Mirqāt maʿa Ḥāshiyat al-Mirʾāt wa-Sullam al-ruqāt li-naẓm al-Mirqāt (Maktaba al-Ghānim, 2025)
- al-Mirqāt, with al-Ḥāshiya al-mufīda (Karachi: Maktabat al-Madīna, 2015), editors’ introduction
- Madaris.pk, ‘Mirqāt Urdū shurūḥāt barāʾe darja thāniya ʿāmma’
- Best Urdu Books, ‘Dars-e-Nizami Darja Sania (2nd Year)’
- Rekhta: Tawḍīḥāt sharḥ Urdū Mirqāt, Iftikhār Aḥmad (Deoband, 2011)
- A. S. Bazmee Ansari, ‘Fazl-ı İmâm Hayrâbâdî’, TDV İslâm Ansiklopedisi 12 (1995), 274
- Mirqāt, Urdu translation (Hyderabad: Dār al-Ṭabʿ Jāmiʿa ʿUthmāniyya, 1339/1921)
- Al-Khayrabadi’s Ladder to Logic, tr. Musa Furber (Islamosaic, 2026), publisher’s description