نویسندهٔ مرقات، کتاب راهنمای کوتاه عربی در منطق که هنوز در سال دوم یا سوم مدارس جنوب آسیا خوانده می‌شود، و بنیان‌گذار مکتب خیرآبادی در علوم عقلی.
Life
فضل امام در خیرآباد، شهرکی اهل در حدود ۷۵ کیلومتری شمال لکهنو، زاده شد و بالید. فرهنگ زندگی‌نامه‌ای عبدالحی حسنی، نزهة الخواطر، نام کامل او را فضل امام بن محمد ارشد بن محمد صالح می‌آورد، از خاندانی که نسب خود را به خلیفه عمر می‌رساند (از این رو «عمری») و از راه هرگام به خیرآباد آمده بود. دانشنامهٔ اسلامِ TDV می‌افزاید که او از سوی مادر خواهرزادهٔ ملا ابوالواعظ هرگامی بود، یکی از گردآورندگان مجموعهٔ فقهی دورهٔ مغول، الفتاوی العالمگیریة. هیچ‌یک از این دو منبع سال تولد او را نمی‌آورد؛ چاپ ۲۰۱۵ کراچیِ مرقات می‌گوید که سالی یافته نشد.
او در خیرآباد نزد مفتی عبدالواجد خیرآبادی (درگذشتهٔ ۱۲۱۶ ق / ۱۸۰۲ م) درس خواند، که خود در و فلسفهٔ دانشمندان سندیله و فرنگی‌محل پرورده شده بود. از این رو پژوهش اسد ق. احمد (Asad Q. Ahmed) دربارهٔ شروح هندی سلم العلوم فضل امام را در رأس رشته‌ای تازه می‌نهد و او را «سرچشمهٔ» سنت خیرآبادی، شاخه‌ای از فرنگی‌محل، می‌خواند. نزهة الخواطر می‌گوید که او در روزگار خود در منطق (صناعة المیزان) و فلسفه (حکمت) استاد یگانه بود و هیچ رقیبی در این با او نزاع نکرد.
بیشتر عمر کاری او در دهلی در خدمت کمپانی هند شرقی بریتانیا گذشت. بنا بر TDV او مفتی و صدرالصدورِ دهلی شد، یعنی بلندپایه‌ترین مقام حقوقی هندی در دستگاه اداری کمپانی، که دربارهٔ گماشتن قاضیان و واگذاری زمین و مستمری به دانشمندان می‌داد؛ گفته‌اند او نخستین دانشمند مسلمان هندی بود که این منصب را پذیرفت. احمد می‌نویسد که او پس از ۱۲۱۸ ق / ۱۸۰۳ م به دهلی رسید. در کنار منصبش و فلسفه درس می‌داد، و از شاگردانش پسرش فضل حق، صدرالدین آزرده (که پس از او صدرالصدور شد) و صوفی غوث‌علی‌شاه پانی‌پتی بودند.
او احتمالاً در حدود ۱۸۲۷ از خدمت کمپانی کناره گرفت. TDV و پژوهشی اردو دربارهٔ این خاندان در مجلهٔ «القمر» (Al-Qamar) گزارش می‌دهند که او سپس مدتی کوتاه وزیر فرمانروای پتیاله در پنجاب بود و آنگاه به خیرآباد بازنشست، و همان‌جا درگذشت و به خاک سپرده شد. نزهة الخواطر تاریخ درگذشت را ۵ ذی‌القعدهٔ ۱۲۴۳ (مهٔ ۱۸۲۸) می‌آورد؛ TDV و القمر ۱۲۴۴ ق / ۱۸۲۹ م را می‌آورند، و القمر با همان روز و ماه (۵ ذی‌القعدهٔ ۱۲۴۴، مهٔ ۱۸۲۹).
شناخته‌ترین کتاب او مرقات («نردبان») است، کتاب راهنمای فشرده‌ای در به عربی که، چنان‌که خود در پایانش می‌گوید، «تنها برای آموختن به نوآموزان و آسان کردن کار بر طالبان» نوشته شده و «از کتاب‌های قدما و سخنان متأخران» گرد آمده است. دیگر آثار او بیشتر در منطق و فلسفه بودند و عمدتاً خطی ماندند: تلخیصی از الشفاء ابن سینا، حواشی بر حواشی میر زاهد، و شرحی بر الأفق المبین دشوار میرداماد. او همچنین کتابی به فارسی، آمدنامه، نوشت که بخش پایانی‌اش زندگی‌نامه‌های کوتاهی از دانشمندان اوده را در بر دارد.
Uncertain or disputed
- سال درگذشت: ۱۲۴۳ ق / ۱۸۲۸ م (نزهة الخواطر، سرعنوان کتابخانهٔ کنگره «d. 1827 or 1828»، Albalagh و ترجمهٔ Islamosaic) یا ۱۲۴۴ ق / ۱۸۲۹ م (TDV، «۱۲۴۴ ق / ۱۸۲۸ یا ۱۸۲۹ م» نزد اسد ق. احمد، القمر). چاپ ۲۰۱۵ کراچی هر دو را می‌آورد. هر دو گروه روز را ۵ ذی‌القعده می‌دانند.
- استاد او در نزهة الخواطر و نزد احمد عبدالواجد خیرآبادی، و در TDV عبدالواجد کرمانی نامیده می‌شود؛ القمر دو نام را با هم می‌آورد. به احتمال زیاد مراد یک تن است.
- نزهة الخواطر یادآوری می‌کند که او «در فقه و حدیث مهارت اندکی» داشت؛ منابع دیگری که بررسی شدند به این نمی‌پردازند.
- تاریخ دقیق گماشته شدن او در دهلی و خدمتش در پتیاله در منابع بررسی‌شده نیامده است (برای کناره‌گیری او «احتمالاً ۱۸۲۷» تعبیر TDV است).
Works
- مرقات (المرقاة المیزانیة) المِرْقَاةُ — بر al-Mirqātکتاب راهنمای کوتاهی در منطق در حدود نود و پنج فصل، از تعریف علم تا صناعات خمس، اسباب غلط و «رئوس ثمانیه». دست‌کم از ۱۲۸۶ ق / ۱۸۶۹ م در دهلی چاپ شده است (سید المطابع)؛ TDV از چاپ‌های دهلی در ۱۸۸۶ و ۱۸۸۸ نام می‌برد. هنوز متن درسی استاندارد مدارس در هند و پاکستان است.متن
- تلخیص الشفاء تَلْخِيصُ الشِّفَاءِ — بر ابن سیناتلخیصی از الشفاء ابن سینا (نزهة الخواطر، TDV). پسرش فضل حق حاشیه‌ای بر آن نوشت.اثر
- حاشیه بر حاشیهٔ میر زاهد بر رسالهٔ قطبیه (الحاشیة الزاهدیة القطبیة)حاشیه‌ای بر حاشیهٔ میر زاهد هروی بر رسالهٔ قطب‌الدین رازی در تصور و تصدیق، که متن پیشرفتهٔ استانداردی در دورهٔ منطق هند بود (نزهة الخواطر، TDV).حاشیه
- حاشیه بر حاشیهٔ میر زاهد بر ملا جلال (الحاشیة الزاهدیة الجلالیة)حاشیه‌ای بر حاشیهٔ میر زاهد بر شرح دوانی بر تهذیب (نزهة الخواطر، TDV).حاشیه
- حاشیة علی الأفق المبین حَاشِيَةٌ عَلَى الأُفُقِ المُبِينِبر الأفق المبین میرداماد. اسد ق. احمد آن را از تنها چهار شرح هندیِ پیشامدرن بر این اثر می‌شمارد، اما یادآوری می‌کند که نسخه‌ای از آن نیافت.حاشیه
- تشحیذ الأذهان فی شرح (بدیع) المیزان تَشْحِيذُ الأَذْهَانِTDV آن را شرحی بر «المیزان» و القمر شرحی بر بدیع المیزان، یعنی شرح عبدالله تلنبی بر میزان المنطق، می‌نامد.شرح
- شرح بر شرح قاضی مبارک بر سلم العلومبه گزارش اسد ق. احمد (به نقل از عبدالحی حسنی)، که فضل امام و پسرش را نخستین خیرآبادیانی می‌داند که بر قاضی مبارک نوشتند.حاشیه
- آمدنامه آمَدْنَامَهکتابی مقدماتی به فارسی دربارهٔ مصادر برای نوآموزان. بخش چهارم آن، با زندگی‌نامه‌های کوتاه دانشمندان اوده، با عنوان تراجم الفضلاء همراه با ترجمهٔ انگلیسیِ ا. س. بزمی انصاری (A. S. Bazmee Ansari) منتشر شد (کراچی ۱۹۵۶).اثر
- روایت فارسی تاریخ یمینی عتبیTDV آن را با عنوان ترجمهٔ تاریخ یمینی فهرست می‌کند؛ القمر اثری فارسی از او دربارهٔ همین تاریخ غزنویان را با عنوان خلاصة التواریخ وصف می‌کند. اینکه این دو یک اثرند بررسی نشده است.ترجمه
Reception
نزهة الخواطر مرقات را «متنی متین» (متن متین) می‌خواند. نوهٔ او عبدالحق خیرآبادی، که نخستین شرح کامل را بر آن نوشت، آن را «کتابچه‌ای نیکو که سزاوار است با زر ناب نوشته شود» نامید.
از راه پسرش فضل حق و نوه‌اش عبدالحق، و شاگردانشان در رامپور و تونک، آموزش او به مکتب خیرآبادی بدل شد، یکی از دو رشتهٔ اصلی (در کنار فرنگی‌محل) که و فلسفه در قرن نوزدهم در شمال هند از راه آن‌ها درس داده می‌شد.
جمال ملک (Jamal Malik) یادآوری می‌کند که مرقات او «سال‌های دراز در دیوبند با رضایت درس داده شد»، هرچند خیرآبادیان و دیوبندیان در چند مناقشهٔ قرن نوزدهم در دو سوی مخالف ایستاده بودند. امروز ناشران و مدارس هر دو سنت دیوبندی و بریلوی آن را چاپ می‌کنند و درس می‌دهند.
Sources (8)
- ʿAbd al-Ḥayy al-Ḥasanī, Nuzhat al-khawāṭir: entry ‘Mawlānā Faḍl Imām al-Khayrābādī’ (tarājim.com transcription)
- A. S. Bazmee Ansari, ‘Fazl-ı İmâm Hayrâbâdî’, TDV İslâm Ansiklopedisi 12 (1995), 274
- Asad Q. Ahmed, Palimpsests of Themselves: Logic and Commentary in Postclassical Muslim South Asia (University of California Press, 2022), 27–38, 71–72 (open access)
- Farooq Amir, Mazhar Hussain Bhadroo, Muhammad Shahid Habib, ‘Khayrābādī khāndān kī ʿilmī o taṣnīfī khidmāt’ (Urdu), Al-Qamar 6/1 (2023), 287–300
- Jamal Malik, ‘Letters, prison sketches and autobiographical literature: the case of Fadl-e-Haqq Khairabadi in the Andaman Penal Colony’, IESHR 43/1 (2006)
- al-Mirqāt, with al-Ḥāshiya al-mufīda (Karachi: Maktabat al-Madīna, 2015), introduction on the author and colophon
- Mirqāt, Delhi: Maṭbaʿ Sayyid al-Maṭābiʿ, 1286/1869 (Digital Library of India, AMU copy)
- Penn Libraries catalogue: al-Mirqāh al-mīzāniyya, Delhi 1886 (British Library copy; author heading ‘d. 1827 or 1828’)