نوهٔ نویسنده و نویسندهٔ شرح المرقاة، نخستین شرح کامل عربی بر مرقات؛ منطق‌دان برجستهٔ خیرآبادی در اواخر قرن نوزدهم.
Life
عبدالحق پسر فضل حق و نوهٔ فضل امام، نویسندهٔ مرقات، بود. پژوهشی اردو دربارهٔ این خاندان در «القمر» تولد او را ۱۲۴۴ ق / ۱۸۲۸ م در دهلی می‌آورد و می‌گوید که او تا شانزده‌سالگی تحصیلش را نزد پدرش به پایان رساند. نزهة الخواطر می‌گوید که او مدتی دراز نزد پدرش ماند و از او پرورش یافت.
زندگی کاری او در پی حمایت فرمانروایان محلی پیش رفت. نزهة الخواطر و اسد ق. احمد وصف می‌کنند که نواب کلب‌علی خان رامپور او را در دربار خود نگه داشت؛ در زمان فرمانروای بعدی، که از وزیرش خوشش نمی‌آمد، به خیرآباد و سپس به حیدرآباد رفت، جایی که بی هیچ وظیفه‌ای مستمری ماهانه می‌گرفت؛ و نواب حامدعلی خان او را به رامپور بازخواند، و تا هنگام مرگ همان‌جا ماند. احمد دوره‌ای از حمایت در تونک را نیز می‌افزاید، و جمال ملک یاد می‌کند که او در کالج دهلی درس داد. عبدالحق بود که در پی آزادی پدرش از آندامان برآمد؛ بنا بر اسناد خانوادگی، اندکی پس از مرگ پدرش در ۱۸۶۱ به پورت بلر رسید. بریتانیایی‌ها بعدها لقب شمس العلماء را به او دادند و بخشی از زمین‌های مصادره‌شدهٔ خاندان را بازگرداندند.
او بیش از هر چیز به‌عنوان آموزگار و شارح در و فلسفه شناخته بود. نزهة الخواطر هوش، شیوایی و مهارت او در بحث را می‌ستاید، اما او را مغرور و تندزبان نیز وصف می‌کند: گزارش شده است که می‌گفت هند هیچ دانشمند راستینی پدید نیاورده، تنها «معلمان کودکان»، جز چند تن مانند نظام‌الدین سهالوی، کمال‌الدین فتح‌پوری و بحرالعلوم. شاگردانش، از جمله برکات احمد (درگذشتهٔ ۱۳۴۷ ق / ۱۹۲۸ م) از تونک و عبدالحق کابلی، آموزش خیرآبادی را به قرن بیستم رساندند.
شرح او بر مرقاتِ پدربزرگش با این سخن آغاز می‌شود که کتاب «رساله‌ای کوچک و نیکوست که سزاوار است با زر ناب بر لوح دل‌های خردمندان نوشته شود». متن را عبارت به عبارت توضیح می‌دهد و با صاحب‌نظران دیگر بحث می‌کند؛ هنوز در چاپ ۲۰۱۵ کراچی منبع اصلی یادداشت‌ها بود.
Uncertain or disputed
- سال درگذشت: ۱۳۱۸ ق / ۱۹۰۰–۱۹۰۱ م (نزهة الخواطر)؛ «۱۳۱۶ یا ۱۳۱۸ ق / ۱۸۹۹ یا ۱۹۰۱ م» (احمد)؛ ۱۸۹۹ (ملک)؛ «d. 1898 or 1899» (سرعنوان کتابخانهٔ کنگره). القمر تولد او را ۱۲۴۴ ق / ۱۸۲۸ م می‌آورد؛ منابع دیگری که بررسی شدند تاریخ تولدی نمی‌آورند.
- نزهة الخواطر شرح المرقاة را در میان آثار او نمی‌آورد، اما چاپ‌های سنگی ۱۸۶۶ و ۱۹۱۵ و چاپ جدید نام او را دارند.
Works
- شرح المرقاة شَرْحُ المِرْقَاةِ — بر al-Mirqātشرح عربی بر مرقات. چاپ سنگی [رامپور] ۱۸۶۶ (۳۸۴ ص؛ نسخهٔ کتابخانهٔ بریتانیا) و در مطبع نظامی، کانپور، در ربیع‌الآخر ۱۳۳۳ ق / ۱۹۱۵ م (۲۲۲ ص، به درخواست مولوی عبدالسبحان بهاری)؛ چاپ عکسی لاهور: مکتبه دار الاسلام ۲۰۲۲ (القمر)؛ تصحیح انتقادی به کوشش عبدالحمید ترکمانی (عمان: دار النور المبین، ۲۰۱۹، ۸۱۶ ص).شرح
- حواشی بر شروح سلمبر شروح حمدالله و قاضی مبارک بر سلم العلوم (نزهة الخواطر، احمد).حاشیه
- حاشیه بر حاشیهٔ غلام یحیی بر رسالهٔ میر زاهد (در تصور و تصدیق)نزهة الخواطر آن را فهرست می‌کند؛ القمر چاپی از کانپور را ثبت می‌کند (مطبع نظامی، محرم ۱۲۷۸، ۱۹۴ ص). احمد اثری را که در مناظرهٔ رامپور در ۱۷ ژوئیهٔ ۱۹۱۶، میان شاگردش برکات احمد و عبدالوهاب بهاری، محل بحث بود، شرح او بر شرح هروی (میر زاهد) بر رسالهٔ تحتانی در تصور و تصدیق وصف می‌کند.حاشیه
- شرح هدایة الحکمةشرح بر کتاب راهنمای فلسفهٔ ابهری، هدایة الحکمة (نزهة الخواطر).شرح
- آثار دیگرحواشی بر حاشیهٔ میر زاهد بر شرح المواقف (چاپ دهلی ۱۲۹۰، القمر)؛ شرحی بر مسلم الثبوت؛ تسهیل الکافیة، روایتی عربی از شرح جرجانی بر کافیه؛ شرحی بر الأفق المبین؛ و تکمیل الهدیة السعیدیة پدرش.اثر
Reception
شرح او بر مرقات اثر مرجع دربارهٔ این کتاب ماند. در سراسر یادداشت‌های چاپ ۲۰۱۵ مکتبة المدینة به آن استناد می‌شود، و گزارشی از مناظرهٔ رامپور در ۱۹۱۶، به نقل احمد، مخالفان را به پاسخ دادن به « مربوط به شرح [خیرآبادی] بر مرقات» فرا می‌خواند، که نشان می‌دهد یک نسل پس از مرگ او هنوز بر سر آن بحث می‌شد.
ملک، در نوشتن دربارهٔ پدرش، او را «دانشمندی بسیار فروتر» می‌خواند؛ در برابر، نزهة الخواطر و احمد او را دان برجستهٔ روزگارش و کانون شبکهٔ خیرآبادی در رامپور معرفی می‌کنند.
Sources (8)
- ʿAbd al-Ḥayy al-Ḥasanī, Nuzhat al-khawāṭir: entry ‘al-ʿAllāma ʿAbd al-Ḥaqq al-Khayrābādī’ (tarājim.com)
- Asad Q. Ahmed, Palimpsests of Themselves: Logic and Commentary in Postclassical Muslim South Asia (University of California Press, 2022), 30–31, 37, 72, 91–93
- Farooq Amir et al., ‘Khayrābādī khāndān kī ʿilmī o taṣnīfī khidmāt’ (Urdu), Al-Qamar 6/1 (2023), 296–297
- Jamal Malik, ‘Letters, prison sketches and autobiographical literature’, IESHR 43/1 (2006)
- Penn Libraries catalogue: Sharḥ Mirqāt, [Rampur] 1866 (British Library, Early Arabic Printed Books)
- Penn Libraries catalogue: Sharḥ al-Mirqāh, ed. ʿAbd al-Ḥamīd al-Turkumānī (Amman: Dār al-Nūr al-Mubīn, 2019)
- Sharḥ Mirqāt, Kanpur: Maṭbaʿ Niẓāmī, with Barakāt Aḥmad’s Risāla fī al-wujūd al-rābiṭī (scan on archive.org)
- al-Mirqāt, with al-Ḥāshiya al-mufīda (Karachi: Maktabat al-Madīna, 2015), introduction