فَصْلٌ فِي التَّعْرِيفاتِ
مُعَرِّفُ الشَّيْءِ ما يُحْمَلُ عَلَيْهِ لِإِفادَةِ تَصَوُّرِهِ، وَهُوَ عَلَى أَرْبَعَةِ أَقْسامٍ: الحَدُّ التّامُّ، وَالحَدُّ النّاقِصُ، وَالرَّسْمُ التّامُّ، وَالرَّسْمُ النّاقِصُ؛ فَالتَّعْرِيفُ إِنْ كانَ بِالجِنْسِ القَرِيبِ وَالفَصْلِ القَرِيبِ يُسَمَّى حَدًّا تامًّا، كَتَعْرِيفِ الإِنْسانِ بِالحَيَوانِ النّاطِقِ؛ وَإِنْ كانَ بِالجِنْسِ البَعِيدِ وَالفَصْلِ القَرِيبِ، أَوْ بِهِ وَحْدَهُ، يُسَمَّى حَدًّا ناقِصًا؛ وَإِنْ كانَ بِالجِنْسِ القَرِيبِ وَالخاصَّةِ يُسَمَّى رَسْمًا تامًّا؛ وَإِنْ كانَ بِالجِنْسِ البَعِيدِ وَالخاصَّةِ أَوْ بِالخاصَّةِ وَحْدَها يُسَمَّى رَسْمًا ناقِصًا. مِثالُ الحَدِّ النّاقِصِ تَعْرِيفُ الإِنْسانِ بِالجِسْمِ النّاطِقِ أَوْ بِالنّاطِقِ فَقَطْ، وَمِثالُ الرَّسْمِ التّامِّ تَعْرِيفُ الإِنْسانِ بِالحَيَوانِ الضّاحِكِ، وَمِثالُ الرَّسْمِ النّاقِصِ تَعْرِيفُهُ بِالجِسْمِ الضّاحِكِ أَوْ بِالضّاحِكِ وَحْدَهُ. وَلا دَخْلَ فِي التَّعْرِيفاتِ لِلْعَرَضِ العامِّ؛ لِأَنَّهُ لا يُفِيدُ التَّمْيِيزَ.
Bir şeyin muarrifi (tarif edicisi), onun tasavvurunu sağlamak için onun hakkında şeydir. Dört kısımdır: , hadd-i nâkıs, ve resm-i nâkıs. Tarif yakın ve yakın ile olursa hadd-i tâm diye adlandırılır; insanı hayvan diye tarif etmek gibi. Uzak cins ve yakın fasıl ile ya da yalnızca yakın fasıl ile olursa hadd-i nâkıs diye adlandırılır. Yakın cins ve ile olursa resm-i tâm diye adlandırılır. Uzak cins ve hâssa ile ya da yalnızca hâssa ile olursa resm-i nâkıs diye adlandırılır. Hadd-i nâkısın örneği insanı nâtık cisim ya da yalnızca nâtık diye tarif etmek; resm-i tâmın örneği insanı gülen hayvan diye tarif etmek; resm-i nâkısın örneği ise onu gülen cisim ya da yalnızca gülen diye tarif etmektir. Araz-ı âmın tariflerde yeri yoktur; çünkü ayırt etmeyi sağlamaz.
al-Mirqāt · s. 21