Arabic text after the print of Deoband after 1336/1917 · translation by The Mantiqi, draft
About this text
al-Mirqāt المِرْقاة
Faḍl-i Imām Khayrābādī (d. 1243 or 1244/1828–29)
Text
Arabic: al-Mirqāt, with al-Shīrkūtī's gloss al-Mirʾāt (gloss not reproduced), checked against the Delhi print of 1286/1869 (Sayyid al-Maṭābiʿ); vowel marks added by The Mantiqi (draft), Kutub Khāna Iʿzāziyya, Deoband after 1336/1917 View the scan
Cedelî , doğru olsun yanlış olsun, (meşhûrât) ya da hasma göre kabul edilmiş () bir kıyastır. Birinciler, bir topluluğun görüşlerinin üzerinde birleştiği öncüllerdir: ya genel bir maslahat sebebiyle, “Adalet güzeldir”, “Zulüm çirkindir” ve “Hırsızın öldürülmesi vaciptir” gibi; ya kalp inceliği sebebiyle, Hint halkının “Hayvan kesmek yerilmiştir” sözü gibi; ya da ahlâkî veya mizacî infiallerle (etkilenimlerle). Çünkü mizaçların ve âdetlerin inançlarda büyük payı vardır: sert mizaçlılar şerlilerden intikam almayı güzel, yumuşak mizaçlılar ise affetmeyi daha hayırlı görür. Bu yüzden insanları âdetlerde ve göreneklerde farklı görürsün; her topluluğun kendine özgü meşhûrâtı vardır, her sanatın da öyle. Nahivcilerin meşhûrâtından: “Fâil merfû, mef'ûl mansûb, muzâfun ileyh mecrûrdur.” Usûlcülerin meşhûrâtından: “Emir vücûb (gereklilik) içindir.” İkinciler ise iki hasım arasında kabul edilmiş olanlardan oluşur. Meşhûrâtın evveliyyâta benzerliği vardır; zihni [bu etkilerden] soyutlamak ve dikkatli bakmak ikisini birbirinden ayırır. sanatından maksat hasmı ilzam etmek ve görüşü korumaktır.
Hitâbî , ifade eden bir kıyastır. ya kendileri hakkında hüsnüzan beslenen kimselerden, evliya ve hükemâ (filozoflar) gibi, alınmış makbûlâttır. Peygamberlerden —onlara ve Peygamberimize salât ve selâm olsun— alınanlar ise hitâbetten değildir; çünkü bunlar, doğruluğuna mucizenin ettiği doğru sözlü bir haber verenden gelen doğru haberlerdir; onlarda vehme, hata ve kusurun sızabileceği bir yer yoktur. Dolayısıyla bunlardan kıyas burhânîdir, öncülleri kesindir. Ya da [öncülleri] ağır bastıkları için kendileriyle hükmedilen maznûnâttır. Bunlara, illetin fark edilmemesi ya da haber verenlerin sayısının tevâtür derecesine ulaşmaması sebebiyle kesinlik derecesine ulaşmamış , ve da dahildir. Bu sanatın, ya onu kullanarak ya da ondan sakınarak, dünya hayatının (maâş) işlerini düzenlemede ve âhiretin (meâd) hükümlerini tanzim etmede büyük faydası vardır. Bu yüzden büyük hükemâ bu sanatı çok kullanır ve kalabalık topluluklara hitâbî sözle öğüt verirler. Onda kullanılan öncüllerin dinleyenleri ikna edici, öğüt verenlere faydalı olması zorunludur.
Şiirî , doğru ya da yanlış, imkânsız ya da mümkün, nefse daralma (kabz) ya da açılma (bast) yoluyla tesir eden muhayyelâttan oluşan bir kıyastır. Nefis, boyun eğdiği gibi tahyîle (hayal uyandırmaya) de boyun eğer, hatta daha çok. Bu sanattan maksat, nefsin korkutma ve teşvik (terhîb ve terğîb) ile etkilenmesidir. Şiirde, sözün dilin kanununa uygun akması, nefse şaşırtıcı bir şekilde tesir edecek ve onda keder ya da sevinç doğuran bir hâl bırakacak şekilde eşsiz ve hoş istiareler ile zarif ve üstün teşbihler içermesi şart koşulmuştur. Ayrıca onda doğru evveliyyâtın kullanılması caiz değildir; yanlış muhayyelâtın kullanılması ise güzel görülür. Nitekim Gence'li ârif [Nizâmî], oğluna ve ciğerparesine (kelimesi kelimesine “ciğerinin parçası”) hitap ederek bir beyitte şöyle demiştir: “در شعر مپیچ و در فن او * چون اکذب اوست احسن او” [“Şiire ve onun sanatına dolanma; / çünkü onun en yalanı, en güzelidir.”]. Eski şarabı (handerîs) vasfeden kimsenin şu sözü de böyledir: “لَها البَدْرُ كَأْسٌ وَهْيَ شَمْسٌ يُدِيرُها * هِلالٌ، وَكَمْ يَبْدُو إِذا مُزِجَتْ نَجْمُ” [“Dolunay onun kadehidir; o bir güneştir ki onu bir hilâl dolaştırır; / karıştırıldığında nice yıldız belirir!”]. Şair de şiirinde şöyle demiştir: “لا تَعْجَبُوا مِنْ بِلَى غِلالَتِهِ * قَدْ زُرَّ أَزْرارُهُ عَلَى القَمَرِ” [“Gömleğinin yıpranmasına şaşmayın: / onun düğmeleri ayın üzerine iliklenmiştir.”]. Sevgiliyi aya benzetmiş ve demiştir ki: gömleğinin yırtılmasına şaşmayın; çünkü o, üzerine gömlek iliklenmiş bir aydır; böyle olan her ayın da gömleği yırtılır; bu, “Sevgilinin gömleği yırtılır” verir. Bazen iki nakîzin bir araya gelmesini bile netice verir; şöyle: “Ben ihtiyaçlarımı dilimle gizleyen, gözyaşlarımla açığa vuranım; ihtiyaçlarını gizleyen herkes susandır, onları açığa vuran herkes de konuşandır”; bu, “Ben susan bir konuşanım” sonucunu verir. Mîzan erbâbına [mantıkçılara] göre vezin şiirde şart değildir; evet, ona güzellik katar. Şiirsel söz güzel bir sesle okunduğunda nefislerdeki tesiri artar; öyle ki aşırı sevinç bazen sarıkları başlardan düşürür. Yunan hükemâsının ilkleri, insanlar içinde şiire en düşkün olanlardı.
Safsatî , vehmin uydurduğu yanlış vehmiyyâttan bir kıyastır; duyulur olmayanı duyulur olana kıyas etmek gibi; “Her mevcut kendisine işaret edilebilendir” gibi. Vehmiyyâtın evveliyyâta güçlü bir benzerliği vardır; akıl ve şeriat vehmin hükmünü reddetmeseydi, ikisi arasındaki karışıklık sürüp giderdi. Ya da doğrulara benzeyen yanlışlardan () mürekkeptir: bunlar, ya da anlam bakımından onlara benzedikleri için aklın evvelî, , makbul ya da olduğuna inandığı önermelerdir; böylece hataya düşürürler. Bu sanat yanlış ve sahtedir (mümevveh); bizzat faydalı değildir; evet, bilaraz (dolaylı olarak) faydalıdır: ona sahip olan ne yanılır ne de yanıltılır; başkasını yanıltmaya, onunla [başkasını] sınamaya ya da ona karşı inat etmeye de güç yetirir. Bu sanatın sahibi hakîmin (filozofun) karşısına çıkarsa sûfestâî (sofist) diye adlandırılır ve bu sanat safsatadır, yani sahte, cilalanmış bir hikmettir; hâlde müşâğibî (kavgacı) diye adlandırılır ve bu da müşâğabedir. Her iki takdirde de sahibi kendisi yanılan, başkasını yanıltandır; sanatı da muğâlatadır. O, fâsit bir kıyastır: ya yalnızca madde yönünden, ya yalnızca sûret yönünden, ya da her ikisinden.
Şerhin açıkladıkları üzerine 3 soru. 10 üzerinden 6 veya daha fazlasıyla (iki yıldız) sonraki ders açılır.
Soru 1
el-Mirkât'a göre peygamberlerden alınan öncüller neden hitâbet değildir?
Velîler ve filozoflar gibi hakkında hüsn-i beslenen kimselerden alınan hitâbete aittir; peygamberlerden alınanlar ise yakînîdir, dolayısıyla onlardan oluşan burhanîdir.
Soru 2
Cedelî kıyas neden oluşur ve cedelin amacı nedir?
el-Mirkât cedelî kıyası, doğru ya da yanlış, ya da türünden tarif eder ve bu sanatın amacının hasmı ilzam etmek ve kendi görüşünü korumak olduğunu söyler.
Soru 3
el-Mirkât'a göre “Her mevcut, kendisine işaret edilebilendir” ne tür bir öncüldür?
el-Mirkât bunu kıyasının yanlış öncüllerine örnek olarak verir; bu tür evveliyyâta çok benzer, fakat akıl ve şeriat onları reddeder.