حمل، تقسیم‌های دیگر و قضایای موجهه

فصل

قد جَرَتْ عادَةُ المِيزانِيِّينَ أنّهم يُعَبِّرُونَ عنِ المَوْضُوعِ بـ«ج» وعنِ المَحْمُولِ بـ«ب»، فمَتى أرادُوا التَّعْبِيرَ عنِ المُوجَبَةِ الكُلِّيَّةِ يَقُولُونَ: «كُلُّ ج ب»، ومَقْصُودُهم مِن ذلك الإيجازُ ودَفْعُ تَوَهُّمِ الانْحِصارِ.

عادت اهل میزان بر این جاری شده است که از موضوع به «ج» و از محمول به «ب» تعبیر می‌کنند؛ پس هرگاه بخواهند از موجبهٔ کلیه تعبیر کنند، می‌گویند: «هر ج ب است». و مقصودشان از این کار ایجاز است و دفع این توهم که [حکم] منحصر [به مادهٔ خاصی] است.

al-Mirqāt · ص 25

فصل

الحَمْلُ في اصْطِلاحِهِمُ اتِّحادُ المُتَغايِرَيْنِ في المَفْهُومِ بحَسَبِ الوُجُودِ؛ فَفي قَوْلِكَ: «زَيْدٌ كاتِبٌ» و«عَمْرٌو شاعِرٌ» مَفْهُومُ «زَيْدٍ» مُغايِرٌ لمَفْهُومِ «كاتِبٍ» لكنّهما مَوْجُودانِ بوُجُودٍ واحِدٍ، وكذا مَفْهُومُ «عَمْرٍو» و«شاعِرٍ» مُتَغايِرانِ وقَدِ اتَّحَدا في الوُجُودِ. ثُمَّ الحَمْلُ على قِسْمَيْنِ؛ لأنّه إنْ كانَ بواسِطَةِ «في» أو «ذُو» أوِ اللّامِ كما في قَوْلِكَ: «زَيْدٌ في الدّارِ» و«المالُ لِزَيْدٍ» و«خالِدٌ ذُو مالٍ» يُسَمّى الحَمْلَ بالاشْتِقاقِ، وإنْ لم يَكُنْ كذلك بل يُحْمَلُ شَيْءٌ على شَيْءٍ بلا واسِطَةِ هذه الوَسائِطِ يُقالُ لَهُ: الحَمْلُ بالمُواطاةِ، نحوُ: «عَمْرٌو طَبِيبٌ» و«بَكْرٌ فَصِيحٌ».

حمل در اصطلاح ایشان عبارت است از اتحاد دو چیزِ متغایر در مفهوم، به حسب وجود. پس در این سخن تو: «زید نویسنده است» و «عمرو شاعر است»، مفهوم «زید» با مفهوم «نویسنده» مغایر است، ولی هر دو به یک وجود موجودند؛ و همچنین مفهوم «عمرو» و «شاعر» متغایرند و در وجود متحد شده‌اند. سپس حمل بر دو قسم است؛ زیرا اگر به واسطهٔ «فی» («در») یا «ذو» («صاحبِ») یا لام [«از آنِ»] باشد، چنان‌که در این سخن تو: «زید در خانه است» و «مال از آنِ زید است» و «خالد صاحب مال است»، حمل به اشتقاق نامیده می‌شود؛ و اگر چنین نباشد، بلکه چیزی بی‌واسطهٔ این واسطه‌ها بر چیزی حمل شود، آن را حمل به مواطات می‌گویند، مانند «عمرو پزشک است» و «بکر فصیح است».

al-Mirqāt · ص 25

فصل

تَقْسِيمٌ آخَرُ لِلْحَمْلِيَّةِ: مَوْضُوعُ الحَمْلِيَّةِ إنْ كانَ مَوْجُودًا في الخارِجِ وكانَ الحُكْمُ فيها باعْتِبارِ تَحَقُّقِ المَوْضُوعِ ووُجُودِهِ في الخارِجِ كانَتِ القَضِيَّةُ خارِجِيَّةً، نحوُ: «الإنْسانُ كاتِبٌ»، وإنْ كانَ مَوْجُودًا في الذِّهْنِ وكانَ الحُكْمُ باعْتِبارِ خُصُوصِ وُجُودِهِ في الذِّهْنِ كانَتْ ذِهْنِيَّةً، نحوُ: «الإنْسانُ كُلِّيٌّ»، وإنْ كانَ الحُكْمُ باعْتِبارِ تَقَرُّرِهِ في الواقِعِ مَعَ عَزْلِ النَّظَرِ عن خُصُوصِيَّةِ ظَرْفِ الخارِجِ أوِ الذِّهْنِ سُمِّيَتِ القَضِيَّةُ حَقِيقِيَّةً، نحوُ: «الأرْبَعَةُ زَوْجٌ» و«السِّتَّةُ ضِعْفُ الثَّلاثَةِ».

تقسیمی دیگر برای حملیه: موضوع حملیه اگر در خارج موجود باشد و حکم در آن به اعتبار تحقق و وجود موضوع در خارج باشد، قضیه خارجیه است، مانند «انسان نویسنده است»؛ و اگر در ذهن موجود باشد و حکم به اعتبار خصوص وجودش در ذهن باشد، ذهنیه است، مانند «انسان کلی است»؛ و اگر حکم به اعتبار تقرر آن در واقع باشد، با قطع نظر از خصوصیت ظرف خارج یا ذهن، قضیه حقیقیه نامیده می‌شود، مانند «چهار زوج است» و «شش دو برابر سه است».

al-Mirqāt · ص 25

فصل

القَضِيَّةُ المُوجَبَةُ وكذا السّالِبَةُ تَنْقَسِمانِ إلى مَعْدُولَةٍ وغَيْرِ مَعْدُولَةٍ؛ فالمَعْدُولَةُ ما يَكُونُ فيه حَرْفُ السَّلْبِ جُزْءًا مِنَ المَوْضُوعِ أو مِنَ المَحْمُولِ أو كِلَيْهِما. مِثالُ الأوَّلِ قَوْلُنا: «اللّاحَيُّ جَمادٌ»، مِثالُ الثّاني: «زَيْدٌ لا عالِمٌ»، مِثالُ الثّالِثِ: «اللّاحَيُّ لا عالِمٌ»؛ هذا في الإيجابِ. أمّا في السَّلْبِ فمِثالُ الأوَّلِ: «اللّاحَيُّ لَيْسَ بعالِمٍ»، ومِثالُ الثّاني: «العالِمُ لَيْسَ بلا حَيٍّ»، ومِثالُ الثّالِثِ: «اللّاحَيُّ لَيْسَ بلا جَمادٍ». وغَيْرُ المَعْدُولَةِ بخِلافِها، ويُسَمّى غَيْرُ المَعْدُولَةِ في المُوجَبَةِ بالمُحَصَّلَةِ، وفي السّالِبَةِ بالبَسِيطَةِ.

قضیهٔ موجبه، و همچنین سالبه، به معدوله و غیرمعدوله تقسیم می‌شوند. معدوله آن است که حرف سلب در آن جزئی از موضوع یا از محمول یا از هر دو باشد. مثال اولی این سخن ماست: «نازنده جماد است»؛ مثال دومی: «زید نادانا است»؛ مثال سومی: «نازنده نادانا است». این در ایجاب است. اما در سلب، مثال اولی: «نازنده دانا نیست»؛ مثال دومی: «دانا نازنده نیست»؛ و مثال سومی: «نازنده ناجماد نیست». و غیرمعدوله به خلاف آن است؛ و غیرمعدوله در موجبه محصَّله، و در سالبه بسیطه نامیده می‌شود.

al-Mirqāt · ص 26

فصل

وقد يُذْكَرُ الجِهَةُ في القَضِيَّةِ فيُسَمّى مُوَجَّهَةً ورُباعِيَّةً أيْضًا. والمُوَجَّهاتُ خَمْسَةَ عَشَرَ: ثَمانِيَةٌ مِنْها بَسِيطَةٌ، وسَبْعَةٌ مِنْها مُرَكَّبَةٌ. أمّا البَسائِطُ فأحَدُها الضَّرُورِيَّةُ المُطْلَقَةُ، وهي الّتي حُكِمَ فيها بضَرُورَةِ ثُبُوتِ المَحْمُولِ لِلْمَوْضُوعِ أو سَلْبِهِ عنه ما دامَ ذاتُ المَوْضُوعِ مَوْجُودَةً، كقَوْلِكَ: «الإنْسانُ حَيَوانٌ بالضَّرُورَةِ» و«لَيْسَ بحَجَرٍ بالضَّرُورَةِ». والثّانِيَةُ الدّائِمَةُ المُطْلَقَةُ، وهي الّتي حُكِمَ فيها بدَوامِ ثُبُوتِ المَحْمُولِ لِلْمَوْضُوعِ أو سَلْبِهِ عنه، كقَوْلِكَ: «كُلُّ فَلَكٍ مُتَحَرِّكٌ بالدَّوامِ» و«لا شَيْءَ مِنَ الفَلَكِ بساكِنٍ بالدَّوامِ». والثّالِثَةُ المَشْرُوطَةُ العامَّةُ، وهي الّتي حُكِمَ فيها بضَرُورَةِ ثُبُوتِ المَحْمُولِ لِلْمَوْضُوعِ أو نَفْيِهِ عنه ما دامَ ذاتُ المَوْضُوعِ مَوْصُوفًا بالوَصْفِ العُنْوانِيِّ، والوَصْفُ العُنْوانِيُّ عِنْدَهم ما عُبِّرَ بِهِ عنِ المَوْضُوعِ، كقَوْلِنا: «كُلُّ كاتِبٍ مُتَحَرِّكُ الأصابِعِ بالضَّرُورَةِ ما دامَ كاتِبًا» و«لا شَيْءَ مِنَ الكاتِبِ بساكِنِ الأصابِعِ بالضَّرُورَةِ ما دامَ كاتِبًا». والرّابِعَةُ العُرْفِيَّةُ العامَّةُ، وهي الّتي حُكِمَ فيها بدَوامِ ثُبُوتِ المَحْمُولِ لِلْمَوْضُوعِ أو سَلْبِهِ عنه ما دامَ ذاتُ المَوْضُوعِ مُتَّصِفًا بالوَصْفِ العُنْوانِيِّ، كقَوْلِنا: «بالدَّوامِ كُلُّ كاتِبٍ مُتَحَرِّكُ الأصابِعِ ما دامَ كاتِبًا» و«بالدَّوامِ لا شَيْءَ مِنَ النّائِمِ بمُسْتَيْقِظٍ ما دامَ نائِمًا». والخامِسَةُ الوَقْتِيَّةُ المُطْلَقَةُ، وهي الّتي حُكِمَ فيها بضَرُورَةِ ثُبُوتِ المَحْمُولِ لِلْمَوْضُوعِ أو نَفْيِهِ عنه في وَقْتٍ مُعَيَّنٍ مِن أوْقاتِ الذّاتِ، كما تَقُولُ: «كُلُّ قَمَرٍ مُنْخَسِفٌ بالضَّرُورَةِ وَقْتَ حَيْلُولَةِ الأرْضِ بَيْنَهُ وبَيْنَ الشَّمْسِ» و«لا شَيْءَ مِنَ القَمَرِ بمُنْخَسِفٍ بالضَّرُورَةِ وَقْتَ التَّرْبِيعِ». والسّادِسَةُ المُنْتَشِرَةُ المُطْلَقَةُ، وهي الّتي حُكِمَ فيها بضَرُورَةِ ثُبُوتِ المَحْمُولِ لِلْمَوْضُوعِ أو نَفْيِهِ عنه في وَقْتٍ غَيْرِ مُعَيَّنٍ مِن أوْقاتِ الذّاتِ، نحوُ: «كُلُّ حَيَوانٍ مُتَنَفِّسٌ بالضَّرُورَةِ وَقْتًا ما» و «لا شَيْءَ مِنَ الحَجَرِ بمُتَنَفِّسٍ بالضَّرُورَةِ». والسّابِعَةُ المُطْلَقَةُ العامَّةُ، وهي الّتي حُكِمَ فيها بوُجُودِ المَحْمُولِ لِلْمَوْضُوعِ أو سَلْبِهِ عنه، أي في أحَدِ الأزْمِنَةِ الثَّلاثَةِ، كقَوْلِكَ: «كُلُّ إنْسانٍ ضاحِكٌ بالفِعْلِ» و«لا شَيْءَ مِنَ الإنْسانِ بضاحِكٍ». والثّامِنَةُ المُمْكِنَةُ العامَّةُ، وهي الّتي حُكِمَ فيها بسَلْبِ ضَرُورَةِ الجانِبِ المُخالِفِ، كقَوْلِكَ: «كُلُّ نارٍ حارَّةٌ بالإمْكانِ العامِّ» و«لا شَيْءَ مِنَ النّارِ ببارِدٍ بالإمْكانِ العامِّ».

و گاهی جهت در قضیه ذکر می‌شود، و آنگاه [قضیه] موجَّهه نامیده می‌شود، و نیز رباعیه (چهارجزئی). موجَّهات پانزده‌اند: هشت قسم از آن‌ها بسیط‌اند و هفت قسم مرکب. اما بسائط: نخستِ آن‌ها ضروریهٔ مطلقه است، و آن قضیه‌ای است که در آن به ضرورتِ ثبوتِ محمول برای موضوع، یا سلبِ آن از موضوع، حکم شده است، مادام که ذاتِ موضوع موجود است؛ مانند این سخنِ تو: «انسان بالضروره حیوان است» و «[انسان] بالضروره سنگ نیست». دوم دائمهٔ مطلقه است، و آن قضیه‌ای است که در آن به دوامِ ثبوتِ محمول برای موضوع، یا سلبِ آن از موضوع، حکم شده است؛ مانند این سخنِ تو: «هر فلکی دائماً متحرک است» و «هیچ فلکی دائماً ساکن نیست». سوم مشروطهٔ عامه است، و آن قضیه‌ای است که در آن به ضرورتِ ثبوتِ محمول برای موضوع، یا نفیِ آن از موضوع، حکم شده است، مادام که ذاتِ موضوع به وصفِ عنوانی موصوف است؛ و وصفِ عنوانی نزدِ ایشان آن است که از موضوع با آن تعبیر شده است؛ مانند این سخنِ ما: «هر نویسنده‌ای بالضروره انگشتانش در حرکت است، مادام که نویسنده است» و «هیچ نویسنده‌ای بالضروره انگشتانش ساکن نیست، مادام که نویسنده است». چهارم عرفیهٔ عامه است، و آن قضیه‌ای است که در آن به دوامِ ثبوتِ محمول برای موضوع، یا سلبِ آن از موضوع، حکم شده است، مادام که ذاتِ موضوع به وصفِ عنوانی متصف است؛ مانند این سخنِ ما: «دائماً هر نویسنده‌ای انگشتانش در حرکت است، مادام که نویسنده است» و «دائماً هیچ خفته‌ای بیدار نیست، مادام که خفته است». پنجم وقتیهٔ مطلقه است، و آن قضیه‌ای است که در آن به ضرورتِ ثبوتِ محمول برای موضوع، یا نفیِ آن از موضوع، در وقتی معین از اوقاتِ ذات حکم شده است؛ چنان‌که می‌گویی: «هر قمری بالضروره منخسف است، در وقتِ حائل شدنِ زمین میان آن و خورشید» و «هیچ قمری بالضروره منخسف نیست، در وقتِ تربیع». ششم منتشرهٔ مطلقه است، و آن قضیه‌ای است که در آن به ضرورتِ ثبوتِ محمول برای موضوع، یا نفیِ آن از موضوع، در وقتی نامعین از اوقاتِ ذات حکم شده است؛ مانند «هر حیوانی بالضروره در وقتی متنفس است» و «هیچ سنگی بالضروره متنفس نیست». هفتم مطلقهٔ عامه است، و آن قضیه‌ای است که در آن به وجودِ محمول برای موضوع، یا سلبِ آن از موضوع، حکم شده است، یعنی در یکی از زمان‌های سه‌گانه [گذشته، حال یا آینده]؛ مانند این سخنِ تو: «هر انسانی بالفعل ضاحک است» و «هیچ انسانی ضاحک نیست». هشتم ممکنهٔ عامه است، و آن قضیه‌ای است که در آن به سلبِ ضرورتِ جانبِ مخالف حکم شده است؛ مانند این سخنِ تو: «هر آتشی به امکانِ عام گرم است» و «هیچ آتشی به امکانِ عام سرد نیست».

al-Mirqāt · ص 26