İbnü's-Salâh

Mantık tahsilinin caiz olmadığını bildiren fetvası karşı görüşün en tanınmış ifadesi olan Şamlı Şâfiî hadis âlimi; Ahdarî'nin Sullam'ı onu, mantığı haram sayanlar arasında ilk sırada anar.

Life

İbnü's-Salâh 577/1181'de Erbil yakınlarındaki Şerahân köyünde doğdu ve Şâfiî fıkhını önce babası Salâhaddin Abdurrahman'dan okudu. Musul'da, Şam'da, Harran'da ve doğuda Merv'e kadar uzanan yerlerde tahsil gördü, ardından Kudüs'te ve Şam'da ders verdi. 630/1233'ten vefatına kadar Şam'daki Dârülhadîsi'l-Eşrefiyye'nin başında bulundu. 25 Rebîülâhir 643'te (19 Eylül 1245) orada vefat etti.

Muqaddimat Ibn al-Ṣalāḥ veya ʿUlūm al-ḥadīth diye bilinen hadis ilmine girişi, alanının standart eseri hâline geldi ve defalarca şerh edildi, ihtisar edildi ve nazma çekildi; Nevevî de onu ihtisar etmiştir. Ayrıca Şâfiî fakihleri üzerine bir biyografi sözlüğü, müftüler için bir el kitabı (Adab al-muftī wa-l-mustaftī) ve bir fetva derlemesi yazdı. İbn Hallikân onun öğrencilerindendi.

Felsefe ve mantık okuyup okutan kimseler hakkında sorulduğunda, felsefenin “ahmaklığın ve çözülmenin başı” olduğunu, mantığın “felsefeye giriş olduğunu, kötülüğe giden yolun da kötülük olduğunu” ve onu okutup okumanın Şâri'in izin verdiği bir şey olmadığını söyledi. Yöneticinin onu okutanları medreselerden uzaklaştırması gerektiğini de ekledi. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre Şam yöneticileri bu görüşe uydular ve yıllarca orada felsefe ve mantık okutulmadı.

Works

• Muqaddimat Ibn al-Ṣalāḥ (ʿUlūm al-ḥadīth) مُقَدِّمَةُ ابْنِ الصَّلَاحِHadis ıstılahları ve usulüne dair klasik el kitabı.eser
• Fatāwā wa-masāʾil Ibn al-Ṣalāḥ فَتَاوَى وَمَسَائِلُ ابْنِ الصَّلَاحِFelsefe ve mantık aleyhindeki fetva da dâhil olmak üzere fetvalarının derlemesi (Fatāwā 1/209 olarak zikredilir).eser
• Adab al-muftī wa-l-mustaftī أَدَبُ المُفْتِي وَالمُسْتَفْتِيFetva veren ve fetva soranların âdabı üzerine.eser
• Ṭabaqāt al-fuqahāʾ al-Shāfiʿiyya طَبَقَاتُ الفُقَهَاءِ الشَّافِعِيَّةِŞâfiî fakihlerinin biyografi sözlüğü; daha sonra Nevevî tarafından yeniden düzenlenip ihtisar edilmiştir.eser

Reception

Ahdarî'nin Sullam'ı onu, Nevevî ile birlikte mantığın haram olduğu görüşünün temsilcisi olarak anar; günümüzün mantık karşıtları da hâlâ onun fetvasına atıf yapar.

Demenhûrî'nin Sullam şerhinde olduğu gibi sonraki mantık savunucuları, yasağın medreselerde okutulan mantıkla değil, filozofların görüşleriyle karışmış mantıkla ilgili olduğunu savundular. Fetvanın modern bir okuyucusu (Muhammed Ebü'l-Feth, 2025) ise bunun aksine hükmün genel olduğunu ve zarara giden yolları kapatmaya dayandığını ileri sürer.

Ignaz Goldziher bu tür fetvaları mantığı düpedüz yasak bir ilim hâline getiren fetvalar olarak okudu; Khaled El-Rouayheb (2004) ise bu okumanın yanlış olduğunu ve 1500 ile 1800 arasında böyle bir karşıtlığın marjinal kaldığını savunmuştur.