ابن صلاح

محدث شافعی دمشق که فتوایش در حرام دانستن آموختن منطق شناخته‌ترین بیان دیدگاه مخالف است؛ سلم اخضری او را نخستین کسی از کسانی که آن را حرام دانستند نام می‌برد.

Life

ابن صلاح در ۵۷۷ ق / ۱۱۸۱ م در روستای شرخان نزدیک اربیل زاده شد و نخست پدرش، صلاح‌الدین عبدالرحمن، فقه شافعی را به او آموخت. در موصل، دمشق، حران و در شرق تا مرو درس خواند، سپس در قدس و دمشق تدریس کرد. از ۶۳۰ ق / ۱۲۳۳ م تا پایان عمر ریاست دارالحدیث اشرفیهٔ دمشق را بر عهده داشت. او در ۲۵ ربیع‌الثانی ۶۴۳ ق (۱۹ سپتامبر ۱۲۴۵ م) در همان‌جا درگذشت.

درآمد او بر علم حدیث، که به مقدمهٔ ابن صلاح یا علوم الحدیث شناخته می‌شود، اثر استاندارد این رشته شد و بارها بر آن شرح، مختصر و منظومه نوشته شد؛ نووی آن را مختصر کرد. او همچنین طبقاتی از فقیهان شافعی، کتاب راهنمایی برای مفتیان (أدب المفتی و المستفتی) و مجموعه‌ای از فتواها نوشت. ابن خلکان از شاگردان او بود.

هنگامی که دربارهٔ کسانی که فلسفه و منطق می‌آموختند و درس می‌دادند از او پرسیدند، پاسخ داد که فلسفه «سرِ سفاهت و انحلال» است، که منطق «مدخل فلسفه است، و مدخلِ شر، شر است»، و آموختن و آموزاندن آن چیزی نیست که شارع روا دانسته باشد. او افزود که فرمانروا باید کسانی را که آن را درس می‌دهند از مدارس بیرون کند. بنا بر دانشنامهٔ اسلامِ TDV، فرمانروایان دمشق از این دیدگاه پیروی کردند و سال‌ها فلسفه و منطق در آنجا درس داده نشد.

Works

• مقدمة ابن الصلاح (علوم الحدیث) مُقَدِّمَةُ ابْنِ الصَّلَاحِکتاب راهنمای کلاسیک اصطلاحات و روش حدیث.اثر
• فتاوی و مسائل ابن الصلاح فَتَاوَى وَمَسَائِلُ ابْنِ الصَّلَاحِمجموعهٔ فتواهای او، از جمله فتوا بر ضد فلسفه و منطق (که به صورت فتاوی ۱/۲۰۹ نقل می‌شود).اثر
• أدب المفتی و المستفتی أَدَبُ المُفْتِي وَالمُسْتَفْتِيدربارهٔ آداب کسانی که فتوا می‌دهند و کسانی که فتوا می‌خواهند.اثر
• طبقات الفقهاء الشافعیة طَبَقَاتُ الفُقَهَاءِ الشَّافِعِيَّةِطبقات فقیهان شافعی، که بعدها نووی آن را بازآرایی و مختصر کرد.اثر

Reception

سلم اخضری او را، همراه با نووی، نمایندهٔ دیدگاهی می‌شمارد که منطق را حرام می‌داند، و مخالفان امروزی منطق هنوز به فتوای او استناد می‌کنند.

مدافعان بعدی منطق، مانند دمنهوری در شرحش بر سلم، استدلال کردند که این تحریم به منطقِ آمیخته با آموزه‌های فیلسوفان مربوط بود، نه به منطقی که در مدارس درس داده می‌شد. یکی از خوانندگان امروزی این فتوا (محمد ابوالفتح، ۲۰۲۵) در برابر استدلال می‌کند که این حکم عام بود و بر سد ذرایع (بستن راه‌های منتهی به زیان) تکیه داشت.

ایگناتس گلدتسیهر چنین فتواهایی را چنین خواند که منطق را یکسره علمی حرام می‌کنند؛ خالد الرویهب (۲۰۰۴) استدلال کرده است که این خوانش نادرست است و اینکه میان ۱۵۰۰ و ۱۸۰۰ م چنین مخالفتی حاشیه‌ای بود.