Mantığı her âlimin ihtiyaç duyduğu tarafsız bir âlet olarak benimsemesiyle, mantığın Sünnî ilim geleneğinin olağan bir parçası hâline gelmesinin yolunu açan Şâfiî fakih ve Eş'arî kelâmcı.
Life
Gazzâlî Horasan'da Tûs'ta doğdu ve Nîşâbur'da Nizâmiyye medresesinde Cüveynî'den okudu. 1091'de Bağdat Nizâmiyyesi'ne tayin edildi; 1095'te görevini bıraktı, yıllarını inzivada geçirdi, 1106'da Nîşâbur Nizâmiyyesi'nde ders vermeye döndü ve Cemâziyelâhir 505/Aralık 1111'de Tûs'ta vefat etti. Geleneksel doğum yılı 450/1058'dir; Frank Griffel ise mektuplarına ve otobiyografisine dayanarak y. 1055–56'yı savunur.
üzerine birkaç kitap yazdı. İnzivasından önce Miʿyār al-ʿilm'i (“İlmin Ölçüsü”), Miḥakk al-naẓar'ı (“Düşüncenin Mihenk Taşı”) ve İbn Sînâ'nın Farsça Dānishnāma'sının serbest bir Arapça uyarlaması olan Maqāṣid al-falāsifa'nın (“Filozofların Maksatları”) mantık kısmını yazdı. İnzivası sırasında adını bir Kur'an ifadesinden alan al-Qisṭās al-mustaqīm'i (“Doğru Terazi”) yazdı; hayatının sonlarında ise fıkıh usulüne dair eseri al-Mustaṣfā'nın başına mantık üzerine uzun bir giriş koydu.
Yaklaşımı, filozofların metafiziğinden ayırmaktı. al-Munqidh min al-ḍalāl'de mantığı, kendi başına dinde hiçbir şeyi ne kabul ne de reddeden bir âlet olarak sunar. Mantık kitaplarında Meşşâî terimlerin yerine nahiv, kelâm ve fıkıh terimlerini koydu ve örneklerini fıkıh ve kelâmdan aldı.
Uncertain or disputed
- Doğum yılı: geleneksel anlatımlarda ve TDV İslâm Ansiklopedisi'nde 450/1058; Griffel'e göre (Stanford Encyclopedia of Philosophy), Gazzâlî'nin kendi ifadelerine dayanarak y. 1055–56.
Works
- Miʿyār al-ʿilm مِعْيَارُ العِلْمِMantık el kitabı.eser
- Miḥakk al-naẓar مِحَكُّ النَّظَرِFıkıh ve kelâmdan örneklerle mantık el kitabı.eser
- Maqāṣid al-falāsifa مَقَاصِدُ الفَلَاسِفَةِFilozofların mantığının, metafiziğinin ve fiziğinin açıklaması; mantık kısmı Latinceye çevrilmiştir (Logica et philosophia Algazelis).eser
- al-Qisṭās al-mustaqīm القِسْطَاسُ المُسْتَقِيمُÇıkarım şekillerini Kur'an'da bulunan “teraziler” olarak sunar.eser
- al-Mustaṣfā min ʿilm al-uṣūl المُسْتَصْفَى مِنْ عِلْمِ الأُصُولِMantık üzerine uzun bir girişle başlayan fıkıh usulü eseri.eser
Reception
al-Mustaṣfā'nın girişinde bütün mukaddimesi olarak niteler ve onu kuşatmayan kimsenin ilmine asla güvenilemeyeceğini söyler (“man lā yuḥīṭu bihā fa-lā thiqata lahu bi-ʿulūmihi aṣlan”). On altıncı yüzyıl fakihi İbn Hacer el-Heytemî gibi sonraki mantık savunucuları bu söze atıf yapmıştır.
Modern tarihçiler (El-Rouayheb; TDV İslâm Ansiklopedisi), fakihler ve kelâmcılar için meşru bir hâline getirmeyi Fahreddin Râzî ile birlikte ona atfeder; ondan sonra kelâm ve fıkıh usulü eserleri çoğu zaman mantığa dair bir bölümle başlamıştır.
İbnü's-Salâh ve başkaları bu gelişmeye karşı çıktı; İbnü's-Salâh ayrıca Gazzâlî'nin fıkha dair eserinin bazı kısımlarını da eleştirdi.
Sources (5)
- Mustafa Çağrıcı, “Gazzâlî”, TDV İslâm Ansiklopedisi (1996)
- Frank Griffel, “al-Ghazali”, Stanford Encyclopedia of Philosophy (rev. 2026)
- Khaled El-Rouayheb, The Development of Arabic Logic (1200–1800), Schwabe 2019, sample pages (p. 15)
- Abbas Ahsan and Marzuqa Karima, “Torn Between the Contours of Logic”, European Journal of Analytic Philosophy 18/2 (2022)
- ʿAlī Jumʿa, fatwa on the ruling of studying logic (quoting al-Mustaṣfā)