Şartlı ve istisnâî kıyaslar

فصل في الاقترانيات من الشرطيات

وحالُها في انْعِقادِ الأشْكالِ الأرْبَعَةِ والضُّرُوبِ المُنْتِجَةِ والشَّرائِطِ المُعْتَبَرَةِ كحالِ الاقْتِرانِيّاتِ مِنَ الحَمْلِيّاتِ سَواءً بسَواءٍ. مِثالُ الشَّكْلِ الأوَّلِ في المُتَّصِلَةِ: «كُلَّما كانَ زَيْدٌ إنْسانًا كانَ حَيَوانًا، وكُلَّما كانَ حَيَوانًا كانَ جِسْمًا» يُنْتِجُ: «كُلَّما كانَ زَيْدٌ إنْسانًا كانَ جِسْمًا». مِثالُ الشَّكْلِ الثّانِي: «كُلَّما كانَ زَيْدٌ إنْسانًا كانَ حَيَوانًا، ولَيْسَ البَتَّةَ إذا كانَ حَجَرًا كانَ حَيَوانًا» يُنْتِجُ: «لَيْسَ البَتَّةَ إنْ كانَ زَيْدٌ إنْسانًا كانَ حَجَرًا». مِثالُ الثّالِثِ مِنْها: «كُلَّما كانَ زَيْدٌ إنْسانًا كانَ حَيَوانًا، وكُلَّما كانَ زَيْدٌ إنْسانًا كانَ كاتِبًا» يُنْتِجُ: «قد يَكُونُ إذا كانَ زَيْدٌ حَيَوانًا كانَ كاتِبًا». وأمّا الاقْتِرانِيُّ الشَّرْطِيُّ المُؤَلَّفُ مِنَ المُنْفَصِلاتِ فمِثالُهُ مِنَ الشَّكْلِ الأوَّلِ: «إمّا كُلُّ ا ب أو كُلُّ ج د، ودائِمًا كُلُّ د ه أو كُلُّ د ز» يُنْتِجُ: «دائِمًا إمّا كُلُّ ا ب أو كُلُّ ج ه أو كُلُّ د ز». وأمّا الاقْتِرانِيُّ الشَّرْطِيُّ المُرَكَّبُ مِن حَمْلِيَّةٍ ومُتَّصِلَةٍ فكقَوْلِنا: «كُلَّما كانَ ب ج فكُلُّ ج [د]، وكُلُّ [د] ا» يُنْتِجُ: «كُلَّما كانَ ب ج فكُلُّ ج ا». وعلى هذا القِياسِ باقِي التَّرْكِيباتِ.

Bunların dört şeklin teşekkülünde, netice veren darblarda ve itibar edilen şartlarda durumu, hamlî önermelerden oluşan iktirânî kıyasların durumunun tıpatıp aynısıdır. Muttasıllarda birinci şeklin örneği: “Ne zaman Zayd insan olursa hayvandır; ne zaman hayvan olursa cisimdir”; bu, “Ne zaman Zayd insan olursa cisimdir” sonucunu verir. İkinci şeklin örneği: “Ne zaman Zayd insan olursa hayvandır; asla değildir ki taş olduğunda hayvan olsun”; bu, “Asla değildir ki Zayd insan olduğunda taş olsun” sonucunu verir. Bunlardan üçüncüsünün örneği: “Ne zaman Zayd insan olursa hayvandır; ne zaman Zayd insan olursa kâtiptir”; bu, “Bazen Zayd hayvan olduğunda kâtip olur” sonucunu verir. Munfasıllardan oluşan iktirânî şartlı kıyasa gelince, birinci şekilden örneği şudur: “Ya her A B'dir ya da her C D'dir; daima her D H'dir ya da her D Z'dir”; bu, “Daima ya her A B'dir ya her C H'dir ya da her D Z'dir” sonucunu verir. Bir hamlî ile bir muttasıldan mürekkep iktirânî şartlı kıyasa gelince, şu sözümüz gibidir: “Ne zaman B C ise her C [D]'dir; her [D] de A'dır”; bu, “Ne zaman B C ise her C A'dır” sonucunu verir. Geri kalan terkipler de bu kıyasa göredir.

al-Mirqāt · s. 42

فصل في القياس الاستثنائي

وهو مُرَكَّبٌ مِن مُقَدِّمَتَيْنِ، أي قَضِيَّتَيْنِ، إحْداهُما شَرْطِيَّةٌ والأُخْرى حَمْلِيَّةٌ، ويَتَخَلَّلُ بَيْنَهُما كَلِمَةُ الاسْتِثْناءِ، أعْنِي «إلّا» وأخَواتِها، ومِن ثَمَّ يُسَمّى اسْتِثْنائِيًّا. فإنْ كانَتِ الشَّرْطِيَّةُ مُتَّصِلَةً فاسْتِثْناءُ عَيْنِ المُقَدَّمِ يُنْتِجُ عَيْنَ التّالِي، واسْتِثْناءُ نَقِيضِ التّالِي يُنْتِجُ رَفْعَ المُقَدَّمِ، كما تَقُولُ: «كُلَّما كانَتِ الشَّمْسُ طالِعَةً كانَ النَّهارُ مَوْجُودًا، لكِنَّ الشَّمْسَ طالِعَةٌ» يُنْتِجُ: «فالنَّهارُ مَوْجُودٌ»، «لكِنَّ النَّهارَ لَيْسَ بمَوْجُودٍ» يُنْتِجُ: «فالشَّمْسُ لَيْسَتْ بطالِعَةٍ». وإنْ كانَتْ مُنْفَصِلَةً حَقِيقِيَّةً فاسْتِثْناءُ عَيْنِ أحَدِهِما يُنْتِجُ نَقِيضَ الآخَرِ، وبالعَكْسِ؛ وفي مانِعَةِ الجَمْعِ يُنْتِجُ القِسْمُ الأوَّلُ دُونَ الثّانِي، وفي مانِعَةِ الخُلُوِّ القِسْمُ الثّانِي دُونَ الأوَّلِ. وهٰهُنا قَدِ انْتَهَتْ مَباحِثُ القِياسِ بالقَوْلِ المُجْمَلِ، والتَّفْصِيلُ مَوْكُولٌ إلى الكُتُبِ الطِّوالِ، والآنَ نَذْكُرُ طَرَفًا مِن لَواحِقِ القِياسِ.

O, iki öncülden, yani iki önermeden mürekkeptir; biri şartlı, diğeri hamlîdir; ikisinin arasına istisnâ kelimesi, yani “illâ” (“ancak, -den başka”) ve kardeşleri girer; bu yüzden istisnâî diye adlandırılır. Şartlı önerme muttasıl ise mukaddemin kendisinin istisnâsı (olumlanması) tâlînin kendisini, tâlînin nakîzinin istisnâsı da mukaddemin ref'ini (ortadan kalkmasını) netice verir. Şöyle dersin: “Ne zaman güneş doğmuşsa gündüz mevcuttur; fakat güneş doğmuştur”; bu, “öyleyse gündüz mevcuttur” sonucunu verir; “fakat gündüz mevcut değildir”; bu, “öyleyse güneş doğmuş değildir” sonucunu verir. Hakikî munfasıl ise ikisinden birinin kendisinin istisnâsı diğerinin nakîzini netice verir; bunun tersi de [geçerlidir]. Mâniatü'l-cem'de birinci kısım netice verir, ikincisi vermez; mâniatü'l-hulüvde ise ikinci kısım netice verir, birincisi vermez. Burada kıyasın konuları mücmel olarak sona ermiş oldu; tafsilat uzun kitaplara bırakılmıştır. Şimdi kıyasın lâhikalarından (ona bağlı konulardan) bir kısmını zikredeceğiz.

al-Mirqāt · s. 42